Ngoại giao kinh tế: Từ mở cửa đến kiến tạo vị thế Việt Nam

Từ mở cửa đến mở rộng không gian phát triển

Ngày 28/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh thành lập Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đặt nền móng cho nền ngoại giao Việt Nam hiện đại. Ra đời trong bối cảnh chính quyền cách mạng còn non trẻ, đất nước đứng trước nhiều khó khăn, ngành Ngoại giao đã cùng các lực lượng trên mặt trận đối nội, đối ngoại góp phần bảo vệ nền độc lập vừa giành được, giữ vững chính quyền cách mạng và tạo dựng những nền tảng đầu tiên cho quan hệ đối ngoại của Việt Nam.

Bước ngoặt Đổi mới năm 1986 mở ra một giai đoạn phát triển mới của nền ngoại giao Việt Nam. Ngành Ngoại giao từng bước khẳng định vai trò tiên phong trong hội nhập quốc tế và phục vụ phát triển đất nước. Bước sang thập niên 1990, dấu mốc mang tầm vóc lịch sử là quyết định gia nhập ASEAN năm 1995. Từ nền tảng này, Việt Nam lần lượt bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ, gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP, từng bước mở rộng không gian hợp tác và phát triển. Đến nay, Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với 194 quốc gia, xây dựng mạng lưới 37 đối tác toàn diện trở lên và là thành viên tích cực của hơn 70 tổ chức quốc tế, tạo nền tảng thuận lợi để kết nối sâu hơn với các dòng chảy thương mại, đầu tư, công nghệ và thị trường toàn cầu.

Nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới, quy mô nền kinh tế và thương mại của Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc. Từ một nền kinh tế còn nhiều khó khăn, Việt Nam hiện đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế có độ mở cao trong khu vực. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quy mô GDP năm 2025 ước đạt 514 tỷ USD, tăng 38 tỷ USD so với năm 2024; xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tăng 16,27%, tiếp tục khẳng định vai trò của thương mại quốc tế trong tăng trưởng kinh tế.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, GS.TS. NGƯT Đặng Đình Đào, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển, giảng viên cao cấp Viện Kinh tế và Thương mại quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, ngoại giao kinh tế đã góp phần quan trọng đưa quá trình hội nhập đi vào thực chất, không chỉ mở rộng thị trường bên ngoài mà còn tạo động lực cho sản xuất và phát triển thị trường trong nước.

Theo ông, từ chỗ bị bao vây, cấm vận, đến nay, quá trình mở cửa và hội nhập đã giúp Việt Nam hình thành mạng lưới liên kết kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng thông qua các cơ chế hợp tác song phương, đa phương, tham gia và thực thi 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA). Mới đây, việc Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA) ra tuyên bố chung kết thúc đàm phán FTA tiếp tục mở ra triển vọng mở rộng mạng lưới liên kết kinh tế quốc tế của Việt Nam trong thời gian tới.

“Đó là kết quả trực tiếp của quá trình mở cửa, hội nhập mà ngoại giao kinh tế đã mở đường”, GS.TS Đặng Đình Đào nhấn mạnh. Theo ông, quá trình này đã tạo điều kiện để hàng hóa Việt Nam tiếp cận ngày càng rộng hơn các thị trường quốc tế, đồng thời, góp phần thu hút nguồn vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý và nhiều nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển đất nước.

Tuy nhiên, theo GS.TS Đặng Đình Đào, thành quả của hội nhập không chỉ nằm ở xuất khẩu hay sự gia tăng của hoạt động thương mại quốc tế. Điều quan trọng hơn là quá trình hội nhập đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường trong nước.

Đáng chú ý, việc đàm phán, ký kết và thực thi các hiệp định thương mại tự do đã mở thêm không gian phát triển cho hàng hóa và doanh nghiệp Việt Nam. Theo GS.TS Đặng Đình Đào, các FTA không chỉ góp phần thúc đẩy xuất nhập khẩu mà còn tạo động lực cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển sản xuất trong nước.

Nhấn mạnh vai trò của ngành Công Thương trong tiến trình này, ông cho rằng, những đóng góp của Bộ Công Thương trong đàm phán, hội nhập và ký kết 17 FTA cần được ghi nhận. Đây là một trong những lực đẩy quan trọng giúp Việt Nam tận dụng hiệu quả hơn các cơ hội từ hội nhập quốc tế, mở rộng không gian phát triển và từng bước nâng cao vị thế của nền kinh tế trong khu vực cũng như trên thế giới.

Từ mở rộng thị trường đến thiết lập vị thế của kinh tế Việt Nam

TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam nhận định trước thềm Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33: ''Đánh giá đóng góp của ngoại giao kinh tế không chỉ nhìn vào số lượng thị trường được mở, các thỏa thuận được ký kết hay quy mô nguồn lực được huy động. Giá trị sâu hơn là ngoại giao kinh tế đã góp phần thay đổi điều kiện phát triển của nền kinh tế Việt Nam''.

Theo đó, một trong những yêu cầu quan trọng là nâng cao năng lực dự báo và nhận diện xu hướng. Trong bối cảnh thông tin ngày càng phong phú, giá trị khác biệt nằm ở khả năng phát hiện sớm những thay đổi về chính sách thương mại, tiêu chuẩn xanh, cơ chế thuế quan, công nghệ hay xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc nhận diện sớm các biến động này sẽ tạo thêm thời gian để cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách, các hiệp hội, ngành hàng xây dựng giải pháp hỗ trợ và doanh nghiệp chủ động điều chỉnh chiến lược sản xuất, kinh doanh.

Bên cạnh đó, yêu cầu đặt ra đối với ngoại giao kinh tế hiện nay là góp phần xác lập vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam đã đạt độ mở kinh tế cao, hàng hóa hiện diện ngày càng rộng trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng xuất khẩu vẫn còn bài toán về tỷ lệ giá trị do doanh nghiệp Việt Nam thực sự tạo ra và nắm giữ.

TS. Tô Hoài Nam cho rằng, cần chuyển mạnh từ mục tiêu gia tăng kim ngạch sang nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong hệ thống phân phối và chuỗi cung ứng toàn cầu. Với các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Hàn Quốc, dư địa phát triển không chỉ nằm ở mở rộng thị phần mà còn ở việc nâng cao giá trị gia tăng trong nước, xây dựng thương hiệu và từng bước tham gia vào những khâu có giá trị cao hơn của chuỗi sản xuất. Đồng thời, các thị trường mới như Trung Đông, khu vực Halal, Mỹ Latinh hay châu Phi tiếp tục mở ra nhiều cơ hội để đa dạng hóa thị trường và mở rộng không gian phát triển cho hàng hóa Việt Nam.

Một yêu cầu quan trọng khác là chuyển từ tư duy thu hút nguồn lực sang từng bước hình thành năng lực Việt Nam ở quy mô toàn cầu. Nếu trong nhiều năm qua, ngoại giao kinh tế tập trung vào việc thu hút vốn, công nghệ, tri thức và thị trường từ bên ngoài, thì trong giai đoạn mới cần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước khẳng định vị thế và hiện diện bền vững trên thị trường quốc tế, TS. Tô Hoài Nam nhấn mạnh.

Theo TS. Tô Hoài Nam, để thực hiện mục tiêu đó, ngoại giao kinh tế cần tiếp tục phát huy vai trò mở rộng các tầng quan hệ chiến lược, kết nối đối tác và nguồn lực dẫn dắt, hỗ trợ tháo gỡ các rào cản về chính sách, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của doanh nghiệp Việt Nam ở nước ngoài.