Luật chơi thương mại toàn cầu đổi khác, Việt Nam còn lợi thế gì?

Thương mại toàn cầu không còn vận hành theo những quy tắc từng giúp kinh tế thế giới tăng trưởng suốt nhiều thập kỷ. Khi các rào cản thuế quan dần được thay thế bằng phòng vệ thương mại, kiểm soát chuỗi cung ứng và cạnh tranh công nghệ, lợi thế của Việt Nam cũng bước vào giai đoạn phải được định nghĩa lại.

Theo bà Deborah Elms, Giám đốc Chính sách Thương mại của Hinrich Foundation, hệ thống thương mại toàn cầu đang trải qua giai đoạn rạn nứt nghiêm trọng nhất kể từ sau Thế chiến II. Điều đáng chú ý là sự thay đổi này không xuất phát từ một cuộc đại suy thoái hay chiến tranh thế giới, mà đến từ việc chính những quốc gia từng kiến tạo trật tự thương mại, đặc biệt là Mỹ, đang chuyển sang ưu tiên các biện pháp bảo hộ để bảo vệ sản xuất trong nước.

Bà Deborah Elms ví hệ thống thương mại hiện nay như một cây cầu mất đi một trụ đỡ. Cây cầu vẫn tồn tại, nhưng những vết nứt đã xuất hiện, buộc doanh nghiệp phải tìm những tuyến vận chuyển mới, đối tác mới và cả những mô hình hợp tác mới trong bối cảnh luật chơi ngày càng khó dự báo.

Theo chuyên gia của Hinrich Foundation, toàn cầu hóa chưa kết thúc. Tuy nhiên, thương mại sẽ vận hành trong một môi trường nhiều chi phí hơn, nhiều rào cản hơn và đòi hỏi doanh nghiệp phải tính toán kỹ hơn về chuỗi cung ứng, thị trường tiêu thụ cũng như nền tảng công nghệ.

Giữa bối cảnh đó, châu Á vẫn được đánh giá là khu vực có khả năng thích ứng tốt nhất. Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt tại Mỹ, đang tạo nhu cầu lớn đối với chất bán dẫn, linh kiện điện tử và các thiết bị hạ tầng trung tâm dữ liệu. Đây đều là những lĩnh vực mà Việt Nam cùng các nền kinh tế như Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Thái Lan đã tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, bà Deborah Elms cho rằng lợi thế này không còn đến từ câu chuyện dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc như giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung. Khi nhiều nền kinh tế trong khu vực cùng cạnh tranh để thu hút đầu tư, cuộc đua đã chuyển từ lợi thế chi phí sang năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn thương mại mới.

Đối với Việt Nam, áp lực cũng gia tăng rõ rệt. Hàng hóa xuất khẩu không chỉ đối mặt với các biện pháp thuế quan mà còn chịu nhiều cuộc điều tra liên quan đến phòng vệ thương mại, xuất xứ, lao động cưỡng bức, quyền sở hữu trí tuệ và năng lực sản xuất dư thừa tại các thị trường lớn, đặc biệt là Hoa Kỳ. Những yêu cầu này đang trở thành rào cản quan trọng không kém thuế nhập khẩu.

Theo bà Deborah Elms, lợi thế lớn nhất của Việt Nam hiện nay nằm ở mạng lưới các hiệp định thương mại tự do. Việc đồng thời tham gia CPTPP, RCEP và các FTA với Liên minh châu Âu giúp doanh nghiệp có nhiều lựa chọn hơn trong việc tổ chức chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường xuất khẩu khi thương mại toàn cầu ngày càng phân mảnh.

Dù vậy, cơ hội luôn đi kèm sức ép. Nếu doanh nghiệp Việt Nam hoặc Trung Quốc gặp khó tại thị trường Mỹ, lượng hàng hóa sẽ có xu hướng chuyển sang các thị trường khác, đặc biệt là ASEAN. Điều này khiến cạnh tranh trong khu vực trở nên gay gắt hơn, đồng thời có thể thúc đẩy nhiều quốc gia dựng thêm các rào cản thương mại để bảo vệ doanh nghiệp trong nước.

Theo bà Deborah Elms, thương mại sẽ không biến mất. Dòng chảy hàng hóa vẫn tiếp tục tìm đường đi, giống như nước luôn tìm được lối chảy của mình. Nhưng con đường đó sẽ dài hơn, tốn kém hơn và đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn vào quản trị chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc, công nghệ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Với Việt Nam, bài toán vì thế cũng đã thay đổi. Lợi thế không còn nằm ở việc trở thành điểm đến thay thế trong các đợt dịch chuyển sản xuất, mà ở khả năng nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị, tận dụng mạng lưới FTA và thích ứng nhanh với một hệ thống thương mại đang được viết lại từng phần.