Ngân sách thặng dư gần 470 nghìn tỷ đồng sau 7 tháng, nhưng dư địa tài khóa đang thu hẹp

Thu ngân sách Nhà nước tiếp tục là điểm sáng trong bức tranh tài khóa 7 tháng đầu năm 2026 khi tổng thu đạt khoảng 1.834 nghìn tỷ đồng, tương đương 72,5% dự toán năm và tăng 16% so với cùng kỳ. Riêng tháng 7, thu ngân sách ước đạt 265,8 nghìn tỷ đồng.

Tốc độ tăng thu cao hơn đáng kể tốc độ tăng chi giúp ngân sách duy trì trạng thái thặng dư khoảng 469,7 nghìn tỷ đồng. Xét trên số liệu thực hiện, khả năng hoàn thành dự toán thu cả năm đang được củng cố, đồng thời tạo thêm dư địa cho Chính phủ thực hiện các nhiệm vụ chi và hỗ trợ tăng trưởng.

Tuy nhiên, chất lượng của đà tăng thu mới là vấn đề cần được nhìn sâu hơn. Thu nội địa vẫn đóng vai trò trụ cột với 1.587,5 nghìn tỷ đồng, tăng 16% so với cùng kỳ, cho thấy hoạt động sản xuất - kinh doanh đang tạo thêm nguồn thu cho ngân sách nhưng cũng đồng nghĩa mức độ phụ thuộc vào khu vực này ngày càng lớn.

Trong khi đó, thu từ dầu thô tăng 29,6%, đạt 86,6% dự toán. Khoản thu này có mức tăng cao nhưng chịu ảnh hưởng đáng kể từ giá dầu và các yếu tố chu kỳ, do đó khó trở thành nền tảng ổn định cho nguồn thu dài hạn.

Thu từ hoạt động xuất nhập khẩu cũng tăng 13,7%, song vẫn phụ thuộc vào diễn biến thương mại và nhu cầu bên ngoài. Khi các yếu tố thuận lợi từ giá hàng hóa hoặc hoạt động thương mại đảo chiều, tốc độ tăng thu có thể chịu tác động tương đối nhanh.

Ở chiều hỗ trợ nền kinh tế, các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế, phí tiếp tục được triển khai với quy mô lớn. Tổng quy mô các chính sách hỗ trợ trong 7 tháng đầu năm ước khoảng 173.600 tỷ đồng, góp phần giảm áp lực dòng tiền và hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động.

Nhưng chính sách hỗ trợ luôn đi kèm một bài toán đánh đổi. Giảm nghĩa vụ tài chính có thể tạo thêm động lực cho doanh nghiệp trong ngắn hạn, song đồng thời làm giảm nguồn thu trực tiếp của ngân sách và thu hẹp một phần dư địa tài khóa nếu các chính sách này kéo dài.

Bài toán này càng đáng chú ý nếu các đề xuất tiếp tục giảm thuế được triển khai trong giai đoạn tới. Chẳng hạn, đề xuất giảm 30% thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp đối với nhóm có doanh thu dưới 10 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2027, nếu được thông qua, được ước tính làm giảm thu ngân sách hơn 6.700 tỷ đồng trong hai năm.

Trong ngắn hạn, đây có thể được xem là khoản hỗ trợ trực tiếp cho khu vực doanh nghiệp và người nộp thuế. Nhưng về trung hạn, khi chính sách hỗ trợ được duy trì đồng thời với yêu cầu tăng chi cho đầu tư phát triển, an sinh và các mục tiêu tăng trưởng, khoảng cách giữa nhu cầu chi và khả năng tạo nguồn thu bền vững sẽ trở thành vấn đề cần tính toán.

Áp lực còn đến từ môi trường kinh tế bên ngoài. Biến động địa chính trị, đặc biệt căng thẳng tại Trung Đông, có thể tác động đến giá năng lượng và chi phí sản xuất. Nếu mặt bằng giá đầu vào duy trì cao, áp lực hỗ trợ doanh nghiệp có thể kéo dài, trong khi nguồn thu lại chịu ảnh hưởng từ sức khỏe của hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Ở phía chi, ngân sách 7 tháng đã giải ngân khoảng 1.364,3 nghìn tỷ đồng, tương đương 43,2% dự toán và tăng 7,7% so với cùng kỳ. Việc chi tăng chậm hơn thu là nguyên nhân trực tiếp tạo ra mức thặng dư lớn, nhưng không nên được hiểu đơn thuần là ngân sách đang dư dả.

Đáng chú ý, chi đầu tư phát triển mới đạt khoảng 418,9 nghìn tỷ đồng, tương ứng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công khoảng 41,3% kế hoạch. Tiến độ này đã được cải thiện nhưng vẫn cho thấy một lượng vốn đáng kể cần được giải ngân trong những tháng cuối năm.

Hiện còn 22,3 nghìn tỷ đồng của 8 bộ, cơ quan trung ương và 28 địa phương chưa được phân bổ chi tiết. Nếu tiến độ đầu tư công được đẩy nhanh trong nửa cuối năm, áp lực chi ngân sách sẽ tăng lên, qua đó làm thu hẹp đáng kể mức thặng dư hiện tại.

Bên cạnh chi đầu tư, nghĩa vụ nợ vẫn là một khoản chi đáng chú ý. Chi trả nợ lãi trong 7 tháng đã thực hiện 56,5% dự toán, cho thấy dù cân đối ngân sách hiện được bảo đảm, nghĩa vụ tài chính liên quan đến nợ công vẫn cần được kiểm soát trong dài hạn.

Ở chiều huy động, Kho bạc Nhà nước đã phát hành khoảng 201,2 nghìn tỷ đồng trái phiếu Chính phủ, với kỳ hạn bình quân 9,3 năm và lãi suất bình quân 4,12%/năm. Kỳ hạn tương đối dài giúp phân bổ nghĩa vụ trả nợ theo thời gian, song quy mô huy động cũng đặt ra yêu cầu duy trì kỷ luật tài khóa và hiệu quả sử dụng vốn.

Nhìn tổng thể, con số thặng dư 469,7 nghìn tỷ đồng đang phản ánh trạng thái tài khóa tích cực trong 7 tháng đầu năm, khi thu tăng nhanh hơn chi. Nhưng đây mới là bức tranh của một thời điểm, trong khi áp lực tài khóa cần được nhìn trên cả chu kỳ thu - chi và khả năng duy trì nguồn thu trong những năm tới.

Điểm cần lưu ý là nguồn thu đang tăng tốt nhưng chưa hoàn toàn đồng nghĩa với nguồn thu bền vững. Thu nội địa chiếm tỷ trọng lớn, trong khi một phần tăng trưởng vẫn chịu tác động từ các yếu tố chu kỳ như giá dầu và thương mại; cùng lúc, các chính sách giảm, giãn thuế tiếp tục làm giảm một phần nguồn thu tiềm năng.

Trong khi đó, yêu cầu chi cho đầu tư phát triển, hạ tầng, an sinh và các mục tiêu tăng trưởng có xu hướng gia tăng. Khi giải ngân đầu tư công được đẩy nhanh trong những tháng cuối năm, trạng thái thặng dư hiện tại nhiều khả năng sẽ thu hẹp, đặt trọng tâm trở lại vào chất lượng cân đối ngân sách thay vì chỉ quy mô số dư.

Vì vậy, dư địa tài khóa trong thời gian tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng mở rộng cơ sở thu, nâng hiệu quả thu ngân sách và kiểm soát tốc độ tăng chi, thay vì dựa vào các khoản thu có tính chu kỳ hoặc tiếp tục mở rộng nghĩa vụ hỗ trợ.

Thặng dư gần 470 nghìn tỷ đồng là một điểm tựa đáng kể, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở việc duy trì được dư địa tài khóa sau khi nền kinh tế bước vào giai đoạn chi tiêu cao hơn. Khi đó, bài toán không còn là ngân sách có thặng dư bao nhiêu, mà là nguồn thu nào đủ bền vững để tài trợ cho những mục tiêu tăng trưởng trong nhiều năm tới.