Ngân sách thặng dư gần 500.000 tỷ đồng: Tiền có, nhưng giải ngân chưa theo kịp

Theo Bộ Tài chính, tổng thu ngân sách nhà nước 5 tháng đầu năm 2026 ước đạt khoảng 1,341 triệu tỷ đồng, tương đương 53% dự toán năm và tăng 15,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, tổng chi ngân sách đạt khoảng 845.400 tỷ đồng, tương đương 26,8% dự toán. Khoảng cách giữa thu và chi giúp ngân sách nhà nước ghi nhận mức thặng dư hơn 495.000 tỷ đồng sau 5 tháng đầu năm.

Nguồn thu nội địa tiếp tục đóng vai trò chủ lực với quy mô hơn 1,168 triệu tỷ đồng, chiếm phần lớn tổng thu ngân sách. Thu từ dầu thô đạt gần 24.800 tỷ đồng nhờ giá dầu bình quân cao hơn đáng kể so với mức xây dựng dự toán. Thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt khoảng 147.200 tỷ đồng.

Đáng chú ý, kết quả thu ngân sách được duy trì trong bối cảnh Chính phủ tiếp tục triển khai nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và người dân thông qua miễn, giảm thuế, phí và lệ phí. Tổng quy mô các khoản miễn, giảm trong 5 tháng đầu năm ước khoảng 72.800 tỷ đồng. Điều này cho thấy sức chống chịu của nguồn thu ngân sách vẫn được duy trì bất chấp áp lực từ các chính sách hỗ trợ tăng trưởng.

Tuy nhiên, nếu nhìn sang phía chi ngân sách, một câu chuyện khác đang diễn ra. Tổng chi đầu tư phát triển trong 5 tháng đầu năm đạt khoảng 206.200 tỷ đồng, tương đương 18,4% dự toán Quốc hội giao. Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công mới đạt khoảng 20,3% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Nói cách khác, phần đáng kể của mức thặng dư ngân sách hiện nay đến từ việc nguồn vốn đầu tư công vẫn đang nằm trên sổ sách nhiều hơn là được đưa vào nền kinh tế. Đây cũng là lý do Bộ Tài chính tiếp tục yêu cầu các bộ, ngành và địa phương đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án, đồng thời rà soát để điều chuyển vốn từ các dự án chậm triển khai sang các dự án có khả năng giải ngân tốt hơn.

Đầu tư công được xem là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của năm 2026, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động và hoạt động xuất khẩu đối mặt với không ít thách thức. Vì vậy, tốc độ giải ngân không chỉ là câu chuyện thực hiện ngân sách mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng lan tỏa dòng tiền trong nền kinh tế.

Bên cạnh chi đầu tư phát triển, các nhiệm vụ chi thường xuyên, chi trả nợ lãi, chi quốc phòng - an ninh và an sinh xã hội vẫn được thực hiện theo kế hoạch. Ngân sách trung ương đã sử dụng hơn 5.600 tỷ đồng từ nguồn dự phòng để xử lý các nhiệm vụ cấp bách liên quan đến thiên tai, dịch bệnh và các tình huống khẩn cấp.

Ở góc độ cân đối ngân sách, kết quả thu - chi 5 tháng đầu năm tiếp tục tạo dư địa cho điều hành tài khóa. Hoạt động huy động vốn của Chính phủ thông qua trái phiếu vẫn diễn ra thuận lợi với hơn 159.000 tỷ đồng được phát hành từ đầu năm đến ngày 27/5, kỳ hạn bình quân 9,5 năm và lãi suất bình quân 4,09%/năm.

Dù vậy, bài toán của những tháng cuối năm có thể không nằm ở khả năng thu ngân sách. Thách thức lớn hơn là làm thế nào để nguồn lực tài khóa được giải ngân nhanh hơn, qua đó chuyển phần thặng dư trên sổ sách thành động lực tăng trưởng thực tế cho nền kinh tế.