Mua lại cổ phiếu bằng tiền mặt, bài toán lợi ích và rủi ro đối với cổ đông

Mua lại cổ phiếu và những thay đổi trong cơ cấu vốn doanh nghiệp

Khi một doanh nghiệp niêm yết công bố kế hoạch mua lại hàng triệu cổ phiếu của chính mình, thông tin này thường thu hút sự chú ý của nhà đầu tư. Không ít người cho rằng việc doanh nghiệp bỏ tiền mua cổ phiếu là dấu hiệu ban lãnh đạo đánh giá thị giá đang thấp, qua đó kỳ vọng giá sẽ tăng trong tương lai.

Tuy nhiên, để hiểu tác động của hoạt động này, trước hết cần phân biệt giữa cổ phiếu quỹ và cổ phiếu được doanh nghiệp mua lại để giảm vốn điều lệ.

Về bản chất, cổ phiếu quỹ (treasury shares) là cổ phiếu do doanh nghiệp đã phát hành, sau đó mua lại và nắm giữ. Theo chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 32, cổ phiếu quỹ được ghi giảm vốn chủ sở hữu, không được ghi nhận như một tài sản tài chính thông thường của doanh nghiệp.

Việc mua lại cổ phiếu có thể phục vụ nhiều mục đích như điều chỉnh cơ cấu vốn, phân phối lượng tiền dư thừa cho cổ đông hoặc thay đổi số lượng cổ phiếu đang lưu hành.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, không phải mọi cổ phiếu được công ty đại chúng mua lại đều tiếp tục tồn tại dưới dạng cổ phiếu quỹ.

Theo Điều 36 Luật Chứng khoán hiện hành, trường hợp công ty đại chúng mua lại cổ phiếu theo phương án giảm vốn điều lệ phải thực hiện thủ tục giảm vốn tương ứng với mệnh giá số cổ phiếu đã mua trong thời hạn 10 ngày kể từ khi hoàn thành thanh toán. Pháp luật cũng quy định một số trường hợp riêng như mua lại cổ phiếu của người lao động hoặc cổ phiếu lô lẻ.

Đối với cổ phiếu quỹ được mua trước khi Luật Chứng khoán 2019 có hiệu lực, Nghị định 245/2025/NĐ-CP tiếp tục quy định cơ chế xử lý chuyển tiếp, trong đó cho phép bán hoặc sử dụng làm cổ phiếu thưởng theo điều kiện pháp luật liên quan.

Như vậy, khi doanh nghiệp thông báo mua lại cổ phiếu, nhà đầu tư cần xem xét mục đích giao dịch và phương án xử lý số cổ phiếu được mua, thay vì mặc nhiên coi đây là hoạt động tích lũy cổ phiếu quỹ.

EPS tăng chưa đồng nghĩa cổ đông được hưởng lợi

Một trong những tác động dễ nhận thấy nhất của việc mua lại và giảm số lượng cổ phiếu lưu hành là sự thay đổi lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu, hay EPS.

Chẳng hạn, giả sử doanh nghiệp A có 100 triệu cổ phiếu đang lưu hành, lợi nhuận sau thuế thuộc về cổ đông phổ thông đạt 200 tỷ đồng. Khi đó, EPS đơn giản đạt 2.000 đồng.

Nếu doanh nghiệp mua lại và hủy 10 triệu cổ phiếu, số lượng cổ phiếu còn 90 triệu đơn vị. Giả định lợi nhuận không đổi, EPS sẽ tăng lên khoảng 2.222 đồng, tương đương tăng 11,1%.

Dù vậy, EPS tăng không đồng nghĩa doanh nghiệp tạo ra thêm lợi nhuận hoặc cổ đông chắc chắn giàu lên.

Theo nghiên cứu của McKinsey, tác động cơ học của việc giảm số lượng cổ phiếu có thể khiến EPS tăng mà không làm gia tăng giá trị kinh tế của doanh nghiệp. Bởi khi mua lại cổ phiếu, công ty đồng thời phải sử dụng tiền, làm giảm nguồn lực tài chính còn lại.

Một tác động khác liên quan đến tỷ lệ sở hữu. Giả sử cổ đông đang nắm giữ 1 triệu cổ phiếu trong tổng số 100 triệu đơn vị lưu hành, tương đương 1% vốn. Nếu doanh nghiệp mua lại và hủy 10 triệu cổ phiếu từ những cổ đông khác, tỷ lệ sở hữu của người này sẽ tăng lên khoảng 1,11% mà không cần mua thêm.

Tuy nhiên, hoạt động mua lại cũng có những mặt trái cần xem xét. Nếu doanh nghiệp sử dụng phần lớn tiền mặt để mua cổ phiếu, khả năng đầu tư mở rộng sản xuất, trả nợ hoặc duy trì nguồn vốn dự phòng có thể bị ảnh hưởng. Đặc biệt, việc mua lại bằng vốn vay còn có khả năng làm tăng áp lực chi phí tài chính.

Theo CFA Institute, hiệu quả của hoạt động mua lại phụ thuộc vào giá mua, nguồn tài trợ và những cơ hội sử dụng vốn thay thế. Mua lại cổ phiếu khi thị giá vượt quá giá trị hợp lý có thể bất lợi đối với các cổ đông tiếp tục nắm giữ.

Ngoài ra, việc công bố kế hoạch mua lại không đồng nghĩa doanh nghiệp chắc chắn hoàn thành toàn bộ khối lượng dự kiến. Hoạt động này phải đáp ứng các điều kiện và thủ tục pháp lý, đồng thời chịu ảnh hưởng từ nguồn tiền và diễn biến giao dịch thực tế.