Luật Định danh và xác thực điện tử: Hoàn thiện nền tảng pháp lý cho kinh tế số, xã hội số

Sáng 26/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Định danh và xác thực điện tử.

Thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, mở rộng đối tượng định danh điện tử

Trình bày Tờ trình, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, cho biết việc xây dựng Luật nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất, có hiệu lực pháp lý cao về định danh và xác thực điện tử.

Đây là cơ sở cho việc tạo lập, quản lý, sử dụng danh tính điện tử trong hoạt động quản lý nhà nước, giao dịch điện tử và phát triển kinh tế số, xã hội số.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 46 điều, quy định về hoạt động định danh, xác thực điện tử cùng quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.

Đối tượng áp dụng bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam; người gốc Việt Nam chưa xác định quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam; tổ chức, cá nhân nước ngoài cư trú, hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam và các chủ thể nước ngoài trực tiếp tham gia hoặc liên quan đến hoạt động định danh, xác thực điện tử của Việt Nam.

Đáng chú ý, dự thảo xác định 5 nhóm đối tượng định danh điện tử, không chỉ giới hạn ở cơ quan, tổ chức và cá nhân mà còn mở rộng sang sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất; cơ sở dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian.

Đối với những đối tượng thuộc lĩnh vực quân sự, quốc phòng, cơ yếu, dự thảo giao Chính phủ quy định cụ thể việc định danh và xác thực điện tử.

Cùng với mở rộng phạm vi, dự thảo đặt ra nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có. Đặc biệt, nghiêm cấm sử dụng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc các hình thức gian lận công nghệ khác nhằm tạo lập, giả mạo danh tính điện tử.

Quá trình định danh, xác thực điện tử cũng phải bảo đảm ghi nhận, lưu vết, truy vết và trách nhiệm giải trình.

Về mô hình triển khai, dự thảo quy định hai phương thức định danh điện tử. Trong đó, Nhà nước đầu tư, thiết lập hệ thống, nền tảng để trực tiếp thực hiện định danh đối với những đối tượng thuộc phạm vi quản lý đặc thù, dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng, sản phẩm, hàng hóa rủi ro cao và đối tượng bí mật nhà nước.

Đối với các đối tượng còn lại, tổ chức đáp ứng điều kiện được phép đầu tư hệ thống, nền tảng và hạ tầng để cung cấp dịch vụ, qua đó thúc đẩy xã hội hóa hoạt động định danh thương mại.

Hệ thống định danh và xác thực điện tử dự kiến bao gồm Cơ sở dữ liệu quốc gia về định danh và xác thực điện tử, nền tảng định danh và xác thực điện tử, ứng dụng định danh quốc gia VNeID, cổng định danh và xác thực điện tử quốc gia cùng các hệ thống quản lý, ứng dụng liên quan.

Dự thảo cũng thiết lập ba mô hình xác thực điện tử gồm xác thực tập trung, xác thực trung gian và xác thực độc lập; quy định bắt buộc liên kết, xác thực danh tính điện tử đối với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực.

Đối với tổ chức cung cấp dịch vụ, dự thảo đặt ra các điều kiện về tư cách pháp nhân, năng lực tài chính, hạ tầng kỹ thuật, nhân sự chuyên trách, bảo vệ dữ liệu người dùng, an ninh mạng và bảo hiểm trách nhiệm.

Ngoài ra, dự thảo quy định nguyên tắc công nhận lẫn nhau đối với danh tính điện tử và kết quả xác thực của nước ngoài để phục vụ giao dịch xuyên biên giới, đồng thời sửa đổi, bổ sung một số luật liên quan nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm soát rủi ro trong xác thực điện tử

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Thượng tướng Lê Tấn Tới cho biết Ủy ban cơ bản nhất trí với tên gọi, phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của dự thảo Luật.

Tuy nhiên, có ý kiến đề nghị bổ sung nguyên tắc áp dụng pháp luật, phân định rõ ranh giới giữa Luật Định danh và xác thực điện tử với Luật Căn cước, Luật Giao dịch điện tử và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo đó, cần làm rõ hoạt động định danh, xác thực điện tử chỉ có giá trị kỹ thuật để nhận diện, xác thực đối tượng, không thay thế các quy định về quyền sở hữu, điều kiện giao dịch hoặc tình trạng pháp lý theo pháp luật chuyên ngành.

Đối với phạm vi định danh, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành việc mở rộng sang các thực thể vật chất và phi vật chất. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng phạm vi này còn rộng, cần phân định đối tượng bắt buộc và đối tượng khuyến khích thực hiện.

Đặc biệt, việc định danh tệp dữ liệu, ứng dụng, sự kiện hay hành vi cần được đánh giá kỹ về tính khả thi và nguy cơ lộ lọt thông tin, nhất là đối với bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh.

Liên quan đến danh tính điện tử và mã định danh, Ủy ban đề nghị bổ sung quy định khung về các trường thông tin được phép thu thập, tránh tình trạng tổ chức cung cấp dịch vụ tự quyết định quá rộng, dẫn đến nguy cơ lạm dụng hoặc xâm phạm quyền riêng tư.

Đối với liên kết danh tính điện tử, có ý kiến đề nghị chỉ bắt buộc đối với những giao dịch mà pháp luật chuyên ngành có quy định, bảo đảm nguyên tắc cần thiết, tương xứng với mục đích quản lý và mức độ rủi ro.

Về xã hội hóa dịch vụ định danh, xác thực điện tử, cơ quan thẩm tra nhất trí về chủ trương nhưng đề nghị ban hành khung tiêu chuẩn kỹ thuật tối thiểu, chuẩn dữ liệu dùng chung, đồng thời quy định rõ trách nhiệm pháp lý và cơ chế bồi thường khi xảy ra sự cố lộ lọt dữ liệu hoặc xác thực sai lệch.

Ủy ban cũng đề nghị làm rõ quyền sở hữu, quyền quản lý, sử dụng danh tính điện tử và cơ chế ủy quyền, phân quyền, làm căn cứ giải quyết tranh chấp và xác định trách nhiệm pháp lý.

Đối với việc tạm dừng, hủy bỏ hoặc chấm dứt hiệu lực danh tính điện tử, cần quy định cụ thể thẩm quyền, căn cứ xử lý, thời hạn tối đa và trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu thực hiện sai. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế tạm dừng khẩn cấp khi có nguy cơ mất an ninh, an toàn.

Về hợp tác quốc tế, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát quy định công nhận danh tính, chữ ký số và kết quả xác thực điện tử nước ngoài, bảo đảm phù hợp với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và yêu cầu quản lý nền tảng số xuyên biên giới.

Liên quan đến phí khai thác dữ liệu, Ủy ban đề nghị bảo đảm thống nhất với Luật Dữ liệu, Luật Phí và lệ phí, đồng thời tính toán mức phí hợp lý đối với người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, có ý kiến đề nghị bổ sung phương án giải quyết thủ tục bằng giấy tờ truyền thống trong trường hợp xảy ra sự cố kỹ thuật hoặc tại những địa bàn chưa đáp ứng điều kiện hạ tầng số.

Những nội dung được trình Quốc hội và ý kiến thẩm tra là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, hướng tới xây dựng hệ thống định danh thống nhất, an toàn, bảo vệ quyền lợi của các chủ thể tham gia và phục vụ phát triển kinh tế số, xã hội số.