Hormuz hình thành 3 luồng vận tải biển sau thỏa thuận Mỹ - Iran

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã mở đường cho hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz dần được khôi phục. Tuy nhiên, thực tế trên vùng biển vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu lại phản ánh một bức tranh phức tạp hơn, khi các hãng tàu vẫn chưa thể quay lại trạng thái hoạt động như trước xung đột.

Theo nhiều nguồn tin trong ngành hàng hải, ba tuyến vận tải khác nhau đang cùng tồn tại tại Hormuz. Một tuyến đi qua khu vực ngoài khơi Oman ở phía nam, tuyến thứ hai là luồng hàng hải truyền thống trước chiến tranh và tuyến còn lại nằm xa hơn về phía bắc, do Iran kiểm soát. Việc các hãng tàu phải tự lựa chọn hành trình cho thấy trật tự hàng hải tại Hormuz vẫn chưa thực sự được thống nhất sau thỏa thuận ngừng bắn.

Những thay đổi này xuất hiện sau khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) cảnh báo các tàu thuyền chỉ được phép di chuyển trên những tuyến đường được Tehran chấp thuận. IRGC tuyên bố bất kỳ tàu nào đi ngoài các tuyến chỉ định sẽ phải tự chịu trách nhiệm về mọi hậu quả, trong bối cảnh Iran và Oman đang được giao xây dựng cơ chế quản lý mới đối với eo biển theo nội dung của thỏa thuận với Mỹ.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng cảnh báo mọi nỗ lực thiết lập các "thỏa thuận song song" liên quan đến Hormuz có thể khiến tình hình trở nên phức tạp hơn, làm gia tăng căng thẳng và trì hoãn quá trình khôi phục hoàn toàn tuyến hàng hải chiến lược này. Giới quan sát cho rằng phát biểu trên phản ánh sự nhạy cảm của Tehran trước xu hướng ngày càng nhiều tàu lựa chọn tuyến phía nam, gần bờ biển Oman, nhằm giảm mức độ tiếp xúc với lực lượng Iran.

Dữ liệu của Windward cho thấy hơn một nửa số tàu rời Vịnh Ba Tư trong tuần trước đã đi theo tuyến phía nam thay vì luồng truyền thống. Dữ liệu theo dõi từ MarineTraffic cũng ghi nhận nhiều tàu chở dầu, tàu LNG và tàu container đã thay đổi hành trình, phản ánh sự điều chỉnh đáng kể trong chiến lược vận tải của các hãng tàu sau xung đột.

Theo ông Dimitris Maniatis, Giám đốc điều hành Công ty tư vấn rủi ro hàng hải Marisks, môi trường hoạt động tại Hormuz hiện vẫn "vô cùng nguy hiểm". Các doanh nghiệp không chỉ phải tính đến nguy cơ từ thủy lôi, máy bay không người lái hay tàu tuần tra, mà còn phải cân nhắc những hệ quả địa chính trị có thể phát sinh từ chính tuyến đường mà họ lựa chọn.

Đối với nhiều chủ tàu, bài toán hiện nay không chỉ là tránh rủi ro quân sự. Nếu trong tương lai quan hệ giữa Washington và Tehran tiếp tục xấu đi, việc sử dụng các tuyến hàng hải do Iran kiểm soát hoặc phát sinh các khoản thanh toán liên quan đến Tehran có thể trở thành căn cứ để Mỹ áp dụng các biện pháp trừng phạt. Chính yếu tố bất định này khiến nhiều doanh nghiệp lựa chọn các hành trình dài hơn nhưng được đánh giá ít rủi ro về pháp lý.

Iran trước đây từng đề xuất thu phí đối với tàu thương mại đi qua Hormuz, song hiện mới dừng ở kế hoạch triển khai các khoản phí dịch vụ hàng hải và thuế môi trường. Trong khi đó, sau vụ máy bay không người lái tấn công tàu Ever Lovely treo cờ Singapore, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã tạm dừng kế hoạch hỗ trợ hơn 500 tàu thương mại rời Vịnh Ba Tư cho đến khi có thêm đánh giá về tình hình an ninh.

Rủi ro vẫn đang được phản ánh rõ trên thị trường bảo hiểm. Theo chuyên gia Matthew Wright của Kpler, phí bảo hiểm chiến tranh đối với tàu chở dầu vẫn duy trì ở mức cao và các chủ tàu hiện phải khai báo cụ thể tuyến hành trình trước khi được các công ty bảo hiểm chấp nhận bảo hiểm cho chuyến đi qua Hormuz.

Việc ba tuyến hàng hải cùng tồn tại cho thấy thỏa thuận Mỹ - Iran mới chỉ giúp giảm nguy cơ xung đột trực tiếp, trong khi cơ chế quản lý và niềm tin trên tuyến vận tải chiến lược này vẫn cần thêm thời gian để được thiết lập. Chừng nào các hãng tàu còn phải lựa chọn giữa rủi ro an ninh và rủi ro địa chính trị, Hormuz vẫn sẽ là một trong những điểm nghẽn khó lường nhất của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.