EU đồng loạt siết thuế, truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử

Liên minh châu Âu (EU) đang phát đi tín hiệu rõ ràng rằng giai đoạn thương mại tự do với hàng rào kỹ thuật tương đối thấp đã thay đổi. Thay vì chỉ sử dụng thuế chống bán phá giá hay các biện pháp phòng vệ truyền thống, EU bắt đầu siết đồng thời thuế quan, quy tắc xuất xứ và thương mại điện tử nhằm bảo vệ thị trường nội địa.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc tiếp tục nới rộng. Năm 2025, mức thâm hụt hàng hóa đạt 359,9 tỷ euro, tăng 2,7% so với năm trước và cao hơn gấp đôi một thập kỷ trước. Lần đầu tiên, toàn bộ các nước thành viên EU đều ghi nhận nhập siêu từ Trung Quốc, kể cả Đức.

Thép là lĩnh vực chịu tác động đầu tiên. EU sẽ thay cơ chế tự vệ hiện nay bằng hệ thống hạn ngạch thuế quan chặt chẽ hơn, giảm lượng thép được miễn thuế xuống còn 18,3 triệu tấn/năm, thấp hơn 47% so với năm 2024. Phần vượt hạn ngạch sẽ chịu thuế 50%, gấp đôi trước đây.

Quan trọng hơn, từ 1/10, nhà nhập khẩu phải chứng minh nơi thép được nấu và đúc. Quy định này hướng tới việc ngăn hành vi lẩn tránh thông qua nước thứ ba - vấn đề EU ngày càng quan tâm khi công suất thép dư thừa toàn cầu tiếp tục gia tăng. OECD dự báo lượng công suất dư thừa sẽ tăng từ 602 triệu tấn năm 2024 lên 721 triệu tấn vào năm 2027.

Không chỉ thép, thương mại điện tử cũng bước vào giai đoạn kiểm soát chặt hơn. EU sẽ bãi bỏ ngưỡng miễn thuế đối với bưu kiện dưới 150 euro và áp khoản thu cố định 3 euro mỗi kiện hàng. Đây là phân khúc mà theo Ủy ban châu Âu, các nền tảng như Temu và Shein đang chiếm khoảng 90% thị phần.

Theo Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, mục tiêu của gói chính sách là khôi phục môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp châu Âu và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng. Trong khi đó, ông Axel Eggert, Tổng giám đốc Eurofer, cho rằng đây là bước ngoặt trong chính sách công nghiệp của EU nhưng nhấn mạnh châu Âu vẫn là một trong những thị trường thép mở nhất thế giới.

Tuy nhiên, không phải mọi chuyên gia đều cho rằng hàng rào thuế quan là lời giải. Viện nghiên cứu Bruegel lưu ý EU vẫn duy trì thặng dư thương mại với phần còn lại của thế giới khoảng 2% GDP, cho thấy vấn đề nằm ở sự thay đổi cấu trúc cạnh tranh theo từng ngành nhiều hơn là sự suy giảm năng lực cạnh tranh trên diện rộng.

Ở góc độ vĩ mô, những thay đổi trong chính sách thương mại cũng phản ánh áp lực tăng trưởng ngày càng lớn đối với châu Âu. ECB đã nâng lãi suất lên 2,25% trong tháng 6 để kiểm soát lạm phát, đồng thời hạ dự báo tăng trưởng khu vực đồng euro năm 2026 xuống 0,8%. Đức cũng giảm một nửa dự báo tăng trưởng xuống còn 0,5%.

Theo ông Mario Draghi, cựu Chủ tịch ECB, châu Âu chỉ có thể cải thiện năng lực cạnh tranh nếu đồng thời thu hẹp khoảng cách đổi mới với Mỹ và Trung Quốc, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và tăng cường năng lực tự chủ chiến lược. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, hàng rào thương mại vẫn là công cụ được sử dụng nhiều hơn.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thay đổi quan trọng nhất là yêu cầu về truy xuất nguồn gốc thép từ ngày 1/10. Các doanh nghiệp xuất khẩu cần chuẩn hóa hồ sơ về nơi nấu và đúc thép, đồng thời rà soát chuỗi cung ứng để hạn chế rủi ro bị quy kết lẩn tránh phòng vệ thương mại.

Ở lĩnh vực thương mại điện tử, việc EU bãi bỏ ngưỡng miễn thuế dưới 150 euro đồng nghĩa doanh nghiệp phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ hải quan, dữ liệu sản phẩm và quy trình thông quan. Khi cả Mỹ và EU cùng gia tăng hàng rào thương mại, áp lực cạnh tranh từ hàng hóa dư thừa của Trung Quốc tại ASEAN cũng có thể gia tăng, kéo theo nguy cơ điều tra phòng vệ thương mại đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.