Doanh nghiệp nợ BHXH kéo dài, người lao động cần phải làm gì?

Viện Kiểm sát nhân dân tối cao vừa ban hành Công văn số 6065/VKSTC-V3 ngày 20/10/2026, yêu cầu tăng cường xử lý vi phạm về gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế. Theo thông tin BHXH Việt Nam công bố ngày 23/10, các đơn vị được yêu cầu chú trọng doanh nghiệp nợ, trốn đóng kéo dài, phối hợp trao đổi hồ sơ và xử lý các vụ việc có dấu hiệu tội phạm.

Cùng thời điểm, vấn đề bảo vệ người lao động tại doanh nghiệp mất khả năng thanh toán tiếp tục được đặt ra khi Quốc hội thảo luận sửa đổi Luật BHXH. Trọng tâm là cách giải quyết chế độ cho người đã làm việc nhiều năm nhưng thời gian đóng bảo hiểm chưa được xác nhận đầy đủ.

Công ty cũ nợ BHXH, quyền lợi tại công ty mới được tính thế nào?

Một trường hợp được đăng trên Cổng thông tin điện tử Bộ Tài chính ngày 12/10 phản ánh rõ vướng mắc này. Người lao động cho biết công ty cũ đăng ký tham gia BHXH nhưng chậm đóng khoảng 2 năm 6 tháng. Sau khi chuyển việc, người này muốn biết có được hưởng thai sản nếu công ty mới đóng đủ theo điều kiện quy định hay không?

Trong phản hồi, BHXH Việt Nam xác nhận công ty cũ chưa hoàn tất thủ tục chốt sổ. Tuy nhiên, nếu trong 12 tháng liền kề trước khi sinh, người lao động có đủ từ 6 tháng đóng BHXH bắt buộc trở lên thì đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản theo trường hợp được hỏi. Việc giải quyết cụ thể căn cứ hồ sơ và dữ liệu đóng được cơ quan BHXH xác nhận.

Trường hợp này đặt ra yêu cầu phân biệt hai vấn đề: khoản nợ tại đơn vị cũ và điều kiện hưởng chế độ từ quá trình đóng đã được xác nhận. Người lao động cần được kiểm tra hồ sơ cụ thể, thay vì mặc nhiên chờ công ty cũ thanh toán hết nợ mới đề nghị giải quyết quyền lợi.

Vướng mắc khó hơn nằm ở những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, không còn khả năng thanh toán nhưng chưa hoàn thành thủ tục giải thể, phá sản. Tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đặng Ân, đoàn Lạng Sơn, phản ánh tình trạng này ảnh hưởng đến việc xác nhận thời gian tham gia, giải quyết chế độ khi người lao động nghỉ việc hoặc nghỉ hưu. Đại biểu đề nghị làm rõ thứ tự ưu tiên thanh toán, trách nhiệm của người sử dụng lao động và phương án xác nhận thời gian thực đóng để giải quyết chế độ tương ứng.

Khởi kiện doanh nghiệp mới là bước khởi đầu

Cơ chế khởi kiện dân sự công ích đã được sử dụng trong xử lý nợ bảo hiểm. Theo BHXH Việt Nam, ngày 7/9, Tòa án nhân dân khu vực 12 – Hà Nội đưa ra xét xử vụ “Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nộp tiền bảo hiểm”, do Viện Kiểm sát cùng cấp khởi kiện.

Bị đơn được nguồn tin gọi là Công ty MD, kê khai đóng bảo hiểm cho 5 lao động. Sau khi cơ quan BHXH chuyển thông tin và phối hợp làm việc, doanh nghiệp khắc phục một phần trong tháng 5 và tháng 6, nhưng đến tháng 8 vẫn còn nợ 158 triệu đồng.

Từ trường hợp đó có thể thấy, đưa vụ việc ra tòa nhưng chưa khép lại quá trình bảo vệ quyền lợi cho người lao động. Tại buổi làm việc giữa Liên đoàn Lao động và BHXH TP.HCM ngày 22/10, ông Phùng Thái Quang, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động thành phố, cho biết việc thi hành án đối với các doanh nghiệp nợ bảo hiểm còn nhiều khó khăn. BHXH TP.HCM đồng thời đề xuất xem xét tạm hoãn xuất cảnh đối với chủ doanh nghiệp thuộc trường hợp luật định.

Về trách nhiệm tài chính, Điều 40 Luật BHXH 2024 quy định người sử dụng lao động phải đóng đủ khoản chậm đóng, đồng thời nộp thêm 0,03% mỗi ngày tính trên số tiền và thời gian chậm đóng vào quỹ. Khoản tiền này được nộp vào quỹ, không phải tiền bồi thường trả trực tiếp cho từng người lao động.

Trách nhiệm bồi thường được quy định riêng tại khoản 8 Điều 13: người sử dụng lao động phải bồi thường theo pháp luật nếu không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc và gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động. Luật cũng quy định công đoàn có quyền khởi kiện hành vi vi phạm ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động, tập thể lao động.

Với người đang bị ảnh hưởng, việc cần làm trước hết là đề nghị cơ quan BHXH đối chiếu từng tháng đã đóng, tháng còn thiếu và xác định điều kiện hưởng chế độ trên hồ sơ thực tế. Hợp đồng lao động, bảng lương, chứng từ khấu trừ và phản hồi của doanh nghiệp cần được lưu giữ để phục vụ xác minh, yêu cầu khắc phục hoặc bảo vệ quyền lợi.

Khó khăn lớn nhất vẫn là trường hợp doanh nghiệp không còn tài sản để thanh toán. Khi đó, bên cạnh xử lý trách nhiệm của người sử dụng lao động, phương án giải quyết thời gian đóng còn thiếu và nguồn tiền bảo đảm quyền lợi là những nội dung cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện chính sách.