25 tỷ USD FDI chỉ là phần nổi của tảng băng

24,8 tỷ USD vốn FDI đăng ký trong 5 tháng đầu năm 2026 là con số đủ để tạo cảm giác lạc quan về sức hút của Việt Nam trong bản đồ đầu tư toàn cầu. Riêng lĩnh vực chế biến, chế tạo thu hút tới 14,52 tỷ USD, chiếm hơn 70% tổng vốn đăng ký. Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất ổn, đây rõ ràng là một tín hiệu tích cực.

Nhưng đằng sau những con số tăng trưởng ấy lại xuất hiện một câu hỏi khác đáng quan tâm hơn: Việt Nam đang thu hút được nhiều vốn hơn, nhưng doanh nghiệp Việt có thực sự tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị mà dòng vốn đó tạo ra hay không?

Nhiều năm qua, chiến lược thu hút FDI của Việt Nam dựa trên kỳ vọng rằng sự hiện diện của các tập đoàn lớn sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước. Khi Samsung, Apple, LG hay Foxconn mở rộng sản xuất, doanh nghiệp Việt sẽ có cơ hội trở thành nhà cung ứng, từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu và nâng cấp năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, thực tế đang diễn ra theo hướng phức tạp hơn. Cùng với làn sóng dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc, không chỉ các tập đoàn đa quốc gia đến Việt Nam mà cả hệ sinh thái nhà cung ứng của họ cũng dịch chuyển theo. Những doanh nghiệp cấp 2, cấp 3 từ Trung Quốc, Hàn Quốc hay Đài Loan đang mở nhà máy ngay tại Việt Nam để tiếp tục phục vụ các khách hàng quen thuộc. Điều đó khiến không gian dành cho doanh nghiệp nội địa trở nên chật hẹp hơn so với kỳ vọng ban đầu.

Nhận định của ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI, phần nào phản ánh thực tế này. Việt Nam từng kỳ vọng những "miếng bánh" nhỏ trong chuỗi cung ứng sẽ thuộc về doanh nghiệp trong nước. Nhưng khi các nhà cung ứng nước ngoài cũng đi theo các tập đoàn lớn vào Việt Nam, cơ hội ấy không còn rộng mở như trước.

Con số đáng suy nghĩ nhất không phải là 24,8 tỷ USD FDI, mà là chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp Việt Nam hiện có kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong số đó, chỉ khoảng 300 doanh nghiệp là nhà cung ứng cấp 1 hoặc cấp 2 và khoảng 100 doanh nghiệp có thể bán hàng trực tiếp cho các tập đoàn đa quốc gia. So với hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, tỷ lệ này là quá nhỏ.

Điều đó cho thấy bài toán của Việt Nam không còn nằm ở khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Thách thức lớn hơn là năng lực hấp thụ dòng vốn đó của khu vực doanh nghiệp nội địa. Nếu không tham gia được vào chuỗi giá trị, doanh nghiệp Việt sẽ chỉ đứng ngoài quan sát sự tăng trưởng của khu vực FDI thay vì trở thành một phần của nó.

Khoảng cách này phần nào phản ánh hạn chế về công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo. Tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển của Việt Nam hiện chỉ tương đương 0,43% GDP, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Khi các tập đoàn toàn cầu ngày càng đặt ra những yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng sản phẩm và năng lực quản trị, không nhiều doanh nghiệp trong nước đủ điều kiện để trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn chỉ có màu xám. Bà Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), cho rằng làn sóng FDI quy mô vừa và nhỏ đang xuất hiện có thể mở ra cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam. Khác với các tập đoàn đa quốc gia sở hữu hệ sinh thái cung ứng khép kín, các doanh nghiệp quy mô vừa thường linh hoạt hơn trong việc tìm kiếm nhà cung ứng địa phương và có nhu cầu nội địa hóa cao hơn để tối ưu chi phí.

Theo cách nhìn này, các doanh nghiệp FDI vừa và nhỏ có thể là những khách hàng phù hợp hơn với năng lực hiện tại của doanh nghiệp Việt Nam. Đây có thể là bước đệm để doanh nghiệp trong nước tích lũy kinh nghiệm, nâng cao tiêu chuẩn sản xuất và từng bước tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Suy cho cùng, giá trị lớn nhất của FDI không nằm ở số vốn đăng ký hay số lượng dự án được cấp phép. Điều quan trọng hơn là dòng vốn đó có tạo ra sự kết nối với khu vực doanh nghiệp trong nước hay không. Một nền kinh tế không thể chỉ thành công nhờ thu hút được nhiều nhà đầu tư nước ngoài, mà còn phải giúp doanh nghiệp nội địa trưởng thành cùng với họ.

Bởi trong dài hạn, thước đo quan trọng nhất không phải là Việt Nam thu hút được bao nhiêu tỷ USD FDI, mà là có bao nhiêu doanh nghiệp Việt đủ sức đứng trong chuỗi cung ứng toàn cầu mà dòng vốn ấy tạo ra.