Từ Hormuz, một chuyển động chậm nhưng đáng chú ý trong hệ thống tài chính quốc tế

Eo biển Eo biển Hormuz từ lâu giữ vai trò huyết mạch của thương mại năng lượng, nơi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua mỗi ngày. Trong bối cảnh địa chính trị gia tăng biến động, việc Iran tận dụng vị thế kiểm soát tuyến vận tải này đang mở ra một lớp điều chỉnh mới – không nằm ở lưu lượng, mà ở phương thức thanh toán.

Những ghi nhận ban đầu cho thấy một số tàu thương mại đã thanh toán phí quá cảnh bằng đồng Nhân dân tệ, với ít nhất hai trường hợp được Lloyd’s List đề cập tính đến cuối tháng 3. Quy mô còn hạn chế, nhưng diễn biến này phản ánh một thử nghiệm có chủ đích, thay vì thay đổi mang tính hệ thống. Như Kenneth Rogoff, cựu Kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nhận định, đây trước hết là cách giảm thiểu phụ thuộc vào các kênh tài chính dễ bị gián đoạn, hơn là một bước ngoặt tức thời.

Trong cấu trúc hiện tại, đồng USD vẫn giữ vai trò trung tâm, đặc biệt trên thị trường dầu mỏ khi khoảng 80% giao dịch được định giá bằng USD theo ước tính của JPMorgan Chase. Chính vì vậy, các điều chỉnh – nếu có – nhiều khả năng diễn ra theo hướng tiệm tiến, thông qua các điểm giao dịch cụ thể, thay vì sự thay thế đồng loạt.

Đối với Trung Quốc, việc mở rộng vai trò của đồng nội tệ gắn với mục tiêu dài hạn về một hệ thống tài chính đa cực. Phát biểu năm 2024, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh định hướng nâng cao vị thế quốc tế của nhân dân tệ. Tuy nhiên, theo dữ liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, đồng tiền này hiện mới chiếm khoảng 2% dự trữ toàn cầu – một khoảng cách cho thấy dư địa còn dài hơn là sự bứt phá ngắn hạn.

Ở chiều ngược lại, Iran tiếp cận vấn đề theo hướng thực dụng hơn. Khi Trung Quốc đang tiêu thụ hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của nước này, việc sử dụng nhân dân tệ giúp duy trì dòng thương mại liên tục và giảm chi phí trung gian. Theo Hosuk Lee-Makiyama, Giám đốc Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế châu Âu (ECIPE) tại Brussels, mối quan hệ này có xu hướng tự cân bằng, khi nguồn thu từ năng lượng có thể quay vòng trực tiếp vào nhập khẩu hàng hóa công nghiệp.

Dù vậy, các giới hạn mang tính cấu trúc vẫn hiện hữu. Nhân dân tệ chưa được tự do chuyển đổi, trong khi tỷ trọng thanh toán quốc tế mới đạt khoảng 3,7% vào năm 2024. Bà Alicia Garcia-Herrero, Kinh tế trưởng khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Natixis, cho rằng mức này chưa đủ để tạo ra sự dịch chuyển nền tảng, dù có thể góp phần bình thường hóa các lựa chọn thay thế trong những giao dịch cụ thể.

Nhìn rộng hơn, những gì đang diễn ra tại Hormuz có thể được xem như một phép thử giới hạn. Giáo sư Bulent Gokay, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Keele (Anh), nhận định việc đa dạng hóa phương thức thanh toán giúp các nền kinh tế giảm phụ thuộc vào một kênh duy nhất, đặc biệt trong môi trường rủi ro gia tăng. Tuy nhiên, mức độ lan tỏa sẽ phụ thuộc vào việc liệu các quốc gia khác, đặc biệt là các nhà sản xuất dầu lớn, có tham gia hay không.

Trong kịch bản cơ sở, vai trò của USD khó bị thay đổi trong ngắn hạn. Song, nếu các điều kiện như căng thẳng kéo dài, thương mại song phương tiếp tục mở rộng, và các cơ chế thanh toán thay thế được chấp nhận rộng hơn, thì những điều chỉnh nhỏ hiện tại có thể tích lũy thành xu hướng đáng kể. Như Dan Steinbock, nhà sáng lập Difference Group, nhận định, đây nhiều khả năng là quá trình bào mòn dần theo thời gian, hơn là sự thay thế mang tính bước ngoặt.