Thừa kế tài sản số: Khi một người qua đời, ai sẽ được nhận hàng tỷ đồng nằm trong thế giới ảo?

Tài sản có thể trị giá hàng tỷ đồng nhưng biến mất cùng một mật khẩu

Hãy hình dung một người đàn ông qua đời đột ngột, để lại cho gia đình một căn nhà, một khoản tiền tiết kiệm và một chiếc điện thoại. Người thân dễ dàng nhận diện căn nhà, tìm kiếm giấy tờ ngân hàng để thực hiện thủ tục thừa kế. Nhưng không ai biết rằng người này còn sở hữu một ví tài sản mã hóa có giá trị hàng tỷ đồng, một kênh YouTube đang tạo doanh thu và nhiều quyền tài sản phát sinh từ hoạt động kinh doanh trên nền tảng số.

Không có mật khẩu, không có khóa riêng, không biết tài sản được lưu giữ ở đâu, những người thừa kế đứng trước một nghịch lý: Có quyền hưởng di sản theo pháp luật nhưng không thể tiếp cận, quản lý hoặc khai thác chính di sản đó.

Tình huống này cho thấy thừa kế tài sản số không còn là câu chuyện của tương lai, mà đã trở thành một vấn đề pháp lý thực tế, đòi hỏi pháp luật dân sự phải có cách tiếp cận mới.

Chuyên sâu về thừa kế tài sản số đã đặt ra ba vấn đề trọng tâm: nhận diện di sản, xác định phạm vi quyền thừa kế và xây dựng cơ chế chuyển giao. Đây cũng chính là những nút thắt lớn nhất khi áp dụng pháp luật thừa kế truyền thống vào môi trường số.

Pháp luật Việt Nam đã thừa nhận tài sản số, vậy có được thừa kế?

Theo khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Điều 115 Bộ luật này xác định quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền.

Đặc biệt, Điều 46 Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã ghi nhận tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bằng công nghệ số trên môi trường điện tử.

Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp. Tài sản không nhất thiết phải là thứ có thể cầm, nắm, nhìn thấy hoặc tồn tại dưới dạng vật chất.

Một quyền tài sản được xác lập hợp pháp, có giá trị kinh tế và được thể hiện dưới dạng dữ liệu số cũng có thể thuộc phạm vi bảo vệ của pháp luật dân sự.

Điều 609 Bộ luật Dân sự năm 2015 ghi nhận quyền của cá nhân được lập di chúc để định đoạt tài sản, để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật. Điều 612 xác định di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

Từ các quy định trên, có thể xác định về nguyên tắc: Tài sản số thuộc quyền hợp pháp của người chết và có khả năng chuyển giao có thể trở thành di sản thừa kế.

Tuy nhiên, cần hết sức thận trọng với cách hiểu rằng tất cả những gì tồn tại trong điện thoại, máy tính hoặc tài khoản trực tuyến của người chết đều được mặc nhiên coi là di sản.

Một tài khoản mạng xã hội có thể chứa tài sản nhưng bản thân tài khoản chưa chắc là đối tượng được tự do chuyển nhượng, thừa kế. Một kho ảnh có thể chứa tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả nhưng đồng thời chứa thông tin riêng tư của nhiều người khác.

Vì vậy, phải phân biệt giữa tài sản, quyền tài sản, quyền sử dụng dịch vụ và quyền nhân thân. Chỉ những quyền phù hợp với quy định pháp luật và có khả năng chuyển giao mới có thể được xem xét trong quan hệ thừa kế.

Thừa kế kênh YouTube, tài khoản Facebook: Được hưởng doanh thu có đồng nghĩa được sở hữu tài khoản?

Đây là vấn đề rất dễ phát sinh tranh chấp.

Giả sử một người sở hữu kênh YouTube có hàng triệu người theo dõi, mỗi tháng mang về nguồn thu đáng kể từ quảng cáo. Sau khi người này qua đời, vợ, chồng hoặc các con có đương nhiên được tiếp quản kênh YouTube đó hay không?

Câu trả lời không thể chỉ dựa vào việc xác định ai là người thừa kế hợp pháp.

Cần phân biệt ba loại quyền: quyền đối với các khoản doanh thu đã phát sinh; quyền tài sản đối với nội dung, tác phẩm được bảo hộ; và quyền truy cập, quản lý tài khoản theo hợp đồng với nền tảng.

Doanh thu thuộc quyền nhận hợp pháp của người chết có thể là di sản. Quyền tài sản đối với những tác phẩm do người chết sáng tạo cũng có thể được thừa kế theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Nhưng việc tiếp tục quản lý hoặc chuyển giao tài khoản phải xem xét điều khoản dịch vụ, cơ chế xác minh và quy định pháp luật liên quan.

Tương tự, đối với tài khoản Facebook hay các tài khoản mạng xã hội khác, người thân không đương nhiên có quyền đăng nhập, đọc toàn bộ tin nhắn, thay đổi thông tin hoặc tiếp tục khai thác danh tính của người đã chết chỉ vì mình thuộc hàng thừa kế thứ nhất.

Tương tự, đối với tài khoản Facebook hay các tài khoản mạng xã hội khác, người thân không đương nhiên có quyền đăng nhập, đọc toàn bộ tin nhắn, thay đổi thông tin hoặc tiếp tục khai thác danh tính của người đã chết chỉ vì mình thuộc hàng thừa kế thứ nhất.

Một tài khoản có thể mang lại giá trị thương mại, nhưng đồng thời gắn với hình ảnh, danh tính, bí mật đời tư và các quyền nhân thân.

Quyền thừa kế tài sản không đồng nghĩa với quyền thừa kế toàn bộ đời sống riêng tư của người đã khuất.

Đây là ranh giới pháp lý rất quan trọng. Việc bảo vệ người thừa kế không thể trở thành lý do để xâm phạm thông tin cá nhân, bí mật thư tín hoặc quyền lợi hợp pháp của người thứ ba.

Ai giữ khóa riêng, người đó có phải chủ sở hữu tài sản mã hóa?

Đối với tài sản mã hóa, vấn đề thừa kế còn phức tạp hơn vì quyền kiểm soát trên phương diện công nghệ không phải lúc nào cũng trùng với quyền sở hữu hợp pháp.

Trong giao dịch thông thường, quyền sở hữu tài sản có thể được chứng minh bằng hợp đồng, giấy chứng nhận hoặc chứng từ pháp lý. Nhưng với tài sản mã hóa, chứng cứ có thể là địa chỉ ví, lịch sử giao dịch, dữ liệu blockchain, khóa riêng hoặc tài liệu của tổ chức lưu ký.

Cần nhấn mạnh rằng việc một người nắm giữ mật khẩu hoặc khóa riêng không đương nhiên chứng minh người đó là chủ sở hữu hợp pháp của tài sản.

Ngược lại, người thừa kế được xác định theo bản án hoặc văn bản phân chia di sản cũng chưa chắc có khả năng thực tế để chuyển tài sản từ ví điện tử của người chết sang ví của mình.

Giả sử người cha có một lượng tài sản mã hóa nhưng qua đời mà không để lại khóa riêng. Những người con có thể được xác định là người thừa kế theo pháp luật, nhưng nếu tài sản nằm trong ví tự quản lý và không ai có khả năng khôi phục khóa truy cập, việc thực hiện quyền thừa kế có thể gặp trở ngại kỹ thuật rất lớn.

Từ góc nhìn luật sư, cần phân biệt rõ hai vấn đề: quyền hưởng di sản được xác lập theo pháp luật và khả năng kiểm soát di sản được thực hiện bằng công nghệ.

Đây là hai vấn đề có liên hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất.

Trường hợp tài sản được lưu ký tại tổ chức cung cấp dịch vụ, người thừa kế có thể phải thực hiện các thủ tục xác minh tư cách thừa kế và quyền đối với tài sản. Với ví tự quản lý, khả năng tiếp cận còn phụ thuộc vào cơ chế bảo quản, khôi phục khóa và các điều kiện kỹ thuật khác.

Thực tế này cho thấy chỉ công nhận quyền thừa kế trên giấy tờ là chưa đủ. Pháp luật còn cần một cơ chế bảo đảm việc thực hiện quyền đó.

Di chúc ghi rõ tài sản số nhưng không có mật khẩu: Di sản sẽ được xử lý thế nào?

Điều 624 và Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép cá nhân lập di chúc, chỉ định người thừa kế và phân định phần di sản cho từng người.

Về nguyên tắc, người có tài sản số hợp pháp có thể lập di chúc để định đoạt các quyền tài sản có khả năng chuyển giao. Di chúc vẫn phải đáp ứng các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, di chúc có hiệu lực không đồng nghĩa với việc người thừa kế tự động được cấp quyền truy cập tài khoản hoặc được nền tảng công nhận là người sử dụng mới.

Một bản di chúc ghi rằng để lại toàn bộ tài sản trong ví mã hóa cho con nhưng không có thông tin nhận diện ví, không có phương án tiếp cận tài sản thì có thể phát sinh những khó khăn đáng kể khi thực hiện.

Tương tự, việc ghi trong di chúc rằng để lại tài khoản mạng xã hội cho người thân cũng không đương nhiên làm phát sinh quyền chuyển giao tài khoản nếu việc chuyển giao bị hạn chế bởi pháp luật hoặc điều khoản dịch vụ hợp pháp.

Vì vậy, đối với tài sản số, việc lập di chúc cần được hiểu rộng hơn việc chỉ định người thừa kế.

Người lập di chúc nên xây dựng danh mục tài sản số, xác định rõ quyền tài sản có thể chuyển giao, lưu giữ tài liệu chứng minh quyền sở hữu, chỉ định người quản lý di sản phù hợp và thiết lập phương thức tiếp cận an toàn.

Không nên ghi trực tiếp mật khẩu, khóa riêng hoặc cụm từ khôi phục ví vào bản di chúc có khả năng được nhiều người tiếp cận. Việc lưu giữ thông tin kỹ thuật cần được thực hiện bằng phương thức bảo mật riêng, bảo đảm chỉ người có quyền mới có thể sử dụng khi đủ điều kiện.

Quyền thừa kế và quyền riêng tư: Không thể vì chia tài sản mà mở toàn bộ dữ liệu cá nhân

Một trong những xung đột pháp lý đáng chú ý nhất là ranh giới giữa quyền hưởng di sản và quyền bảo vệ đời sống riêng tư.

Điều 38 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về quyền đối với đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình.

Về nguyên tắc, việc thu thập, lưu giữ, sử dụng và công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân phải tuân thủ những điều kiện pháp luật quy định.

Trong môi trường số, tài sản và dữ liệu cá nhân thường tồn tại đan xen.

Một tài khoản email có thể chứa hợp đồng kinh doanh, chứng từ thanh toán, thông tin về khoản tiền phải thu, nhưng đồng thời chứa thư từ riêng tư, dữ liệu khách hàng, thông tin của người thân và đối tác.

Nếu người thừa kế yêu cầu tiếp cận toàn bộ email để tìm kiếm di sản thì phạm vi truy cập đến đâu là hợp pháp?

Theo tôi, không nên đồng nhất quyền xác minh, quản lý di sản với quyền khai thác toàn bộ nội dung thông tin cá nhân của người chết.

Cần ưu tiên cơ chế cung cấp thông tin theo mục đích, giới hạn ở dữ liệu cần thiết để xác định và thực hiện quyền thừa kế, đồng thời bảo vệ bí mật đời tư và quyền lợi của người thứ ba.

Pháp luật về thừa kế tài sản số phải bảo vệ đồng thời hai lợi ích chính đáng: quyền tài sản của người thừa kế và những giá trị nhân thân không thể bị thương mại hóa hoặc chuyển giao tùy tiện.

Khi tài sản nằm trên máy chủ nước ngoài, pháp luật Việt Nam có bảo vệ được người thừa kế?

Tài sản số có thể được tạo lập tại Việt Nam, lưu trữ tại nước ngoài, quản lý bởi một doanh nghiệp xuyên biên giới và được giao dịch trên những nền tảng không hiện diện thương mại tại Việt Nam.

Khi người có tài sản qua đời, quan hệ thừa kế có thể chịu tác động của nhiều hệ thống pháp luật

Điều 680 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về pháp luật áp dụng đối với thừa kế có yếu tố nước ngoài, trong đó việc thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết, còn việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản được xác định theo pháp luật nơi có bất động sản.

Tuy nhiên, với tài sản số, vấn đề còn liên quan đến hợp đồng dịch vụ, quyền truy cập dữ liệu, địa điểm lưu trữ, quyền của tổ chức cung cấp nền tảng và cơ chế công nhận, thực thi yêu cầu pháp lý.

Không thể chỉ căn cứ vào quốc tịch của người chết để kết luận rằng nền tảng nước ngoài bắt buộc phải giao toàn bộ tài khoản hoặc dữ liệu cho người thừa kế.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc thiết lập cơ chế chỉ định người tiếp cận dữ liệu sau khi chết, xác định phạm vi dữ liệu được cung cấp và phân định trách nhiệm của nhà cung cấp dịch vụ là hướng đi cần được nghiên cứu.

Đây không chỉ là vấn đề bảo vệ quyền thừa kế mà còn liên quan đến chủ quyền dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng và hiệu quả thực thi quyền dân sự trong môi trường xuyên biên giới.

Pháp luật không thể để di sản trị giá hàng tỷ đồng trở thành tài sản không ai tiếp cận được

Từ thực tiễn pháp lý, theo tôi, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện quy định về thừa kế tài sản số theo hướng phân biệt rõ ba nhóm vấn đề.

Thứ nhất, xác định tiêu chí pháp lý để một tài sản số được coi là di sản, đặc biệt là căn cứ xác lập quyền sở hữu, khả năng định giá và khả năng chuyển giao.

Thứ hai, xây dựng cơ chế xác minh, quản lý và chuyển giao tài sản số sau khi chủ sở hữu qua đời. Cần làm rõ trách nhiệm của người quản lý di sản, tổ chức lưu ký và nền tảng cung cấp dịch vụ trong việc bảo quản, cung cấp thông tin và thực hiện yêu cầu hợp pháp của người thừa kế.

Thứ ba, thiết lập giới hạn đối với quyền tiếp cận dữ liệu của người chết, bảo đảm việc thực hiện quyền thừa kế không xâm phạm quyền riêng tư, bí mật cá nhân và quyền lợi của người thứ ba.

Đặc biệt, cần nghiên cứu cơ chế cho phép người sử dụng dịch vụ số chủ động chỉ định người được tiếp cận, quản lý hoặc xử lý một số tài sản và dữ liệu nhất định sau khi mình qua đời, đồng thời xác định giá trị pháp lý của các chỉ dẫn này trong mối quan hệ với di chúc và hợp đồng dịch vụ.

Những vấn đề đó đòi hỏi sự phối hợp giữa pháp luật dân sự, pháp luật công nghệ số, pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, pháp luật sở hữu trí tuệ và pháp luật tố tụng.

Đừng để tài sản cả đời tích lũy biến mất cùng người sở hữu

Trong xã hội truyền thống, việc chuẩn bị thừa kế thường bắt đầu từ nhà đất, tiền tiết kiệm hoặc tài sản kinh doanh. Nhưng trong xã hội số, một phần tài sản quan trọng nhất của con người có thể không nằm trong két sắt, không có giấy chứng nhận và cũng không thể tìm thấy bằng cách kiểm kê tài sản hữu hình.

Một ví tài sản mã hóa, một tài khoản kinh doanh, một sản phẩm sở hữu trí tuệ hay nguồn doanh thu trực tuyến đều có thể chứa đựng thành quả lao động của nhiều năm, thậm chí cả cuộc đời.

Pháp luật thừa kế có nhiệm vụ bảo đảm quyền tài sản của người đã khuất được chuyển giao hợp pháp cho những người có quyền hưởng di sản. Nhưng trong kỷ nguyên công nghệ, nhiệm vụ ấy không chỉ là xác định ai được hưởng, mà còn là bảo đảm người được hưởng có thể thực sự tiếp cận và thực hiện quyền của mình.

Một di sản được pháp luật công nhận nhưng không thể xác định, không thể truy cập và không thể chuyển giao thì quyền thừa kế rất dễ chỉ còn tồn tại trên giấy.

Đã đến lúc mỗi cá nhân cần nghĩ đến một bản di chúc không chỉ dành cho tài sản hữu hình mà còn cho cả tài sản số.

Bởi trong kỷ nguyên số, điều đáng lo ngại không chỉ là người chết không để lại di chúc, mà còn là họ để lại một khối tài sản rất lớn nhưng không ai biết nó đang tồn tại ở đâu.

Và suy cho cùng, tài sản có thể nằm trong thế giới ảo, nhưng quyền thừa kế và những mất mát của người ở lại là hoàn toàn có thật.

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền

Công Ty Luật HPL và Cộng sự