Nguồn cung điện chậm hơn tốc độ tăng trưởng công nghiệp, áp lực ngày càng lớn

Việt Nam đang hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục gia tăng, đặc biệt trong các lĩnh vực điện tử, bán dẫn và công nghệ cao. Tuy nhiên, sự mở rộng nhanh chóng của hoạt động sản xuất cũng đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với hạ tầng năng lượng, trong khi tốc độ phát triển nguồn điện đang có dấu hiệu chưa theo kịp.

Theo ông Phạm Vũ Thăng Long, Giám đốc Cấp cao Nghiên cứu Kinh tế Vĩ mô của CTCP Chứng khoán TP HCM (mã chứng khoán: HCM), từ cuối năm 2024 đến nay, chỉ số sản xuất và phân phối điện của Việt Nam thấp hơn đáng kể so với chỉ số sản xuất công nghiệp chế biến, chế tạo.

Diễn biến này cho thấy sản lượng điện đang tăng chậm hơn hoạt động sản xuất công nghiệp, tiềm ẩn nguy cơ mất cân đối cung cầu điện trong tương lai nếu năng lực cung ứng không được cải thiện tương ứng.

Đáng nói, giá điện hiện vẫn là một trong những lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong thu hút đầu tư nước ngoài. Theo ông Long, từ năm 2023 đến nay, giá điện phục vụ sản xuất, kinh doanh tại Việt Nam duy trì ở mức khoảng 8 cent/kWh, tương đương hơn 2.000 đồng/kWh, thấp thứ hai trong khu vực.

Mức giá này thấp hơn đáng kể so với Thái Lan, Malaysia, Philippines và Singapore, giúp các doanh nghiệp sản xuất tiết giảm chi phí đầu vào. Tuy nhiên, lợi thế về giá điện có thể bị ảnh hưởng nếu nguồn cung không đáp ứng được nhu cầu mở rộng sản xuất.

Một yếu tố khác khiến áp lực bảo đảm điện trở nên đáng quan tâm là cơ cấu nguồn cung vẫn phụ thuộc lớn vào các nguồn điện truyền thống.

Trong 10 tháng đầu năm 2026, khoảng 75% sản lượng điện toàn hệ thống đến từ nhiệt điện than và thủy điện, riêng nhiệt điện than chiếm gần 50%.

Dù định hướng quy hoạch điện khuyến khích phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, nhiệt điện than vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu cung ứng điện của Việt Nam.

Theo ông Long, điện than hiện gần như không được khuyến khích mở rộng đầu tư mới nhưng vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong sản lượng điện. Sự phụ thuộc này đặt ra thách thức đối với khả năng bảo đảm nguồn cung trong tương lai, đặc biệt tại khu vực miền Bắc.

Áp lực cung ứng điện càng trở nên rõ nét khi nhu cầu năng lượng phục vụ sản xuất công nghiệp tiếp tục gia tăng cùng với dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Trong 10 tháng đầu năm 2026, vốn FDI đăng ký vào Việt Nam tăng khoảng 74% so với cùng kỳ, trong khi vốn thực hiện tăng hơn 13%. Đây là diễn biến tích cực đối với hoạt động thu hút đầu tư, đồng thời cho thấy nhu cầu phát triển hạ tầng phục vụ sản xuất ngày càng lớn.

Theo ông Long, chiến tranh thương mại và xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang thúc đẩy các tập đoàn quốc tế chuyển một phần hoạt động sản xuất sang các quốc gia khác, trong đó Việt Nam là một điểm đến đáng chú ý.

Kể từ năm 2022, khi dòng vốn FDI từ Trung Quốc suy giảm mạnh, đầu tư nước ngoài vào Việt Nam có xu hướng gia tăng. Xu hướng Trung Quốc+1 cũng mang lại lợi ích cho nhiều nền kinh tế Đông Nam Á.

Số liệu được chuyên gia dẫn ra cho thấy vốn FDI vào Việt Nam tăng từ 16 tỷ USD năm 2019 lên 22 tỷ USD năm 2025. Trong cùng giai đoạn, Malaysia tăng từ 9 tỷ USD lên 21 tỷ USD, còn Thái Lan tăng từ khoảng 6 tỷ USD lên gần 14 tỷ USD.

Không chỉ gia tăng về quy mô, cơ cấu dòng vốn đầu tư cũng đang thay đổi. Nếu trước đây FDI tập trung nhiều vào các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, thì dòng vốn mới đang dịch chuyển sang điện tử, bán dẫn và các lĩnh vực công nghệ cao.

Sự thay đổi này khiến yêu cầu về chất lượng hạ tầng, đặc biệt là khả năng cung ứng điện liên tục và ổn định, trở nên quan trọng hơn. Đối với các nhà máy sản xuất công nghệ cao, gián đoạn nguồn điện có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dây chuyền sản xuất, tiến độ giao hàng và chi phí vận hành.

Do đó, khả năng bảo đảm nguồn điện không chỉ là vấn đề đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong nước mà còn liên quan đến năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong việc thu hút và duy trì các dự án FDI.

Bên cạnh bài toán năng lượng, chính sách thuế quan của Mỹ cũng là một yếu tố tác động đến môi trường đầu tư.

Đầu tháng 4/2025, những điều chỉnh trong chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump từng khiến thị trường tài chính toàn cầu biến động mạnh, đồng thời làm gia tăng lo ngại về triển vọng xuất khẩu của Việt Nam.

Tâm lý bất ổn khiến dòng vốn FDI cam kết mới có thời điểm suy giảm, trong bối cảnh khu vực FDI chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.

Tuy nhiên, theo ông Long, tác động thực tế từ chính sách thuế quan đã bớt đáng ngại hơn so với những lo ngại ban đầu.

Các sản phẩm của khối FDI như máy móc, thiết bị và linh kiện điện tử được hưởng những khoản miễn trừ, với mức thuế suất khoảng 3,6%. Trong khi đó, các ngành thâm dụng lao động và một số lĩnh vực sản xuất trong nước như dệt may, da giày, đồ gỗ nội thất, kim loại và sắt thép chịu sức ép lớn hơn.

Một số sản phẩm thép, nhôm và đồ gỗ nội thất hiện chịu mức thuế từ 25% đến 50%.

Dù đối mặt với rào cản thương mại, các mặt hàng như giày dép, dệt may và sản phẩm từ sắt thép vẫn cải thiện thị phần tại Mỹ, thậm chí ghi nhận tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sang thị trường này cao hơn mức tăng chung tại các thị trường khác.

Diễn biến trên cho thấy chính sách thuế quan chưa làm mất đi sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dòng vốn đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, khi lợi thế về chi phí sản xuất và thương mại tiếp tục thu hút các dự án mới, áp lực đối với hạ tầng năng lượng cũng gia tăng tương ứng.

Trong khi giá điện thấp vẫn là một lợi thế, khả năng cung ứng điện ổn định và đáp ứng nhu cầu sản xuất ngày càng lớn có thể trở thành yếu tố quan trọng trong quyết định đầu tư của các tập đoàn quốc tế.

Nếu tốc độ phát triển nguồn điện tiếp tục chậm hơn đà mở rộng công nghiệp, nguy cơ thiếu điện có thể trở thành rào cản đối với khả năng thu hút các dự án FDI mới cũng như kế hoạch mở rộng sản xuất của những doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam.