Một lệnh ngừng bắn không thể giải quyết bài toán năng lượng của thế giới

Một lệnh ngừng bắn có thể kéo giá dầu đi xuống và giúp thị trường tạm thời hạ nhiệt. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa nền kinh tế toàn cầu đã an toàn hơn. Cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran một lần nữa cho thấy hệ thống năng lượng thế giới vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch, khiến một xung đột khu vực có thể nhanh chóng lan thành áp lực chi phí trên phạm vi toàn cầu.

Trong ngắn hạn, mối quan tâm lớn nhất của thị trường vẫn là nguy cơ gián đoạn nguồn cung nếu eo biển Hormuz bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, rủi ro đáng chú ý hơn nằm ở cấu trúc của thị trường năng lượng. Khi dầu và khí đốt vẫn giữ vai trò đầu vào quan trọng đối với giao thông, sản xuất và hóa dầu, giá năng lượng sẽ tiếp tục nhạy cảm với các biến động địa chính trị.

Hệ quả không chỉ dừng ở thị trường dầu mỏ. Giá nhiên liệu tăng thường kéo theo chi phí vận tải, logistics và sản xuất đi lên, từ đó lan sang giá lương thực, hàng tiêu dùng và nhiều loại dịch vụ. Đối với các quốc gia nhập khẩu năng lượng, đặc biệt tại châu Á, áp lực này có thể nhanh chóng chuyển thành lạm phát và làm suy giảm sức mua của hộ gia đình.

Ở nhiều nền kinh tế đang phát triển, giá năng lượng tăng còn tạo thêm áp lực lên ngân sách và cán cân thanh toán. Ngay cả các nước phát triển cũng khó tránh khỏi tác động khi chi phí điện, vận chuyển và sản xuất cùng tăng. Nhiều chuyên gia gọi hiện tượng này là "lạm phát hóa thạch" (fossil inflation), tức áp lực lạm phát bắt nguồn từ sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và biến động của thị trường năng lượng toàn cầu.

Không ít tổ chức quốc tế đã cảnh báo về vòng xoáy này. OECD cho rằng căng thẳng tại Trung Đông có thể kéo lạm phát lên cao và làm suy yếu tăng trưởng thông qua giá năng lượng. IMF, Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cũng lưu ý giá dầu, khí đốt và phân bón tăng có thể làm gia tăng rủi ro mất an ninh lương thực, đặc biệt tại các quốc gia thu nhập thấp.

Điều đáng chú ý là những cú sốc năng lượng không còn là hiện tượng hiếm gặp. Mỗi khi giá dầu tăng mạnh, một số doanh nghiệp khai thác dầu khí thường hưởng lợi nhờ giá bán cao hơn, trong khi nhiều quốc gia lại lựa chọn các giải pháp ngắn hạn như mở rộng khai thác, đẩy nhanh cấp phép hoặc tăng hỗ trợ đối với nhiên liệu hóa thạch nhằm bình ổn thị trường.

Các biện pháp này có thể giúp hạ nhiệt áp lực trước mắt, nhưng cũng có nguy cơ kéo dài sự phụ thuộc vào hệ thống năng lượng hiện hữu. Càng đầu tư nhiều vào cơ sở hạ tầng nhiên liệu hóa thạch, quá trình đa dạng hóa nguồn cung càng trở nên chậm hơn, khiến nền kinh tế tiếp tục nhạy cảm với các cú sốc địa chính trị trong tương lai.

Điều đó không đồng nghĩa thế giới có thể nhanh chóng thay thế dầu khí. Ngay cả những nền kinh tế đi đầu về chuyển đổi năng lượng vẫn cần nhiên liệu hóa thạch cho giao thông, công nghiệp nặng và hóa dầu trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, cùng với mục tiêu giảm phát thải, việc đa dạng hóa nguồn năng lượng ngày càng được nhìn nhận như một giải pháp nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế.

So với dầu và khí đốt, điện mặt trời và điện gió có lợi thế khi được sản xuất tại chỗ và ít phụ thuộc trực tiếp hơn vào các tuyến vận chuyển nhiên liệu quốc tế. Khi kết hợp với hệ thống lưu trữ điện, lưới điện linh hoạt và các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, các nguồn điện này có thể giúp giảm mức độ tác động của những cú sốc bên ngoài đối với nền kinh tế.

Dĩ nhiên, năng lượng tái tạo cũng đối mặt với không ít thách thức, từ nhu cầu về khoáng sản quan trọng, chi phí đầu tư ban đầu cho tới yêu cầu nâng cấp hạ tầng truyền tải. Tuy nhiên, những thách thức này có bản chất khác với rủi ro phát sinh từ việc phụ thuộc vào thị trường nhiên liệu toàn cầu vốn chịu ảnh hưởng mạnh bởi xung đột địa chính trị.

Nếu căng thẳng tại Trung Đông tiếp tục hạ nhiệt, giá dầu có thể ổn định trở lại. Tuy vậy, điều đó không làm thay đổi thực tế rằng thị trường năng lượng vẫn sẽ chịu tác động nếu xuất hiện các cú sốc mới về địa chính trị, nguồn cung hoặc thời tiết cực đoan. Mức độ ảnh hưởng sẽ phụ thuộc vào diễn biến của từng sự kiện cũng như khả năng thích ứng của mỗi nền kinh tế.

Về dài hạn, bài toán không chỉ là ứng phó với từng đợt tăng giá dầu, mà còn là giảm dần sự phụ thuộc vào một hệ thống năng lượng dễ bị tổn thương trước các biến động bên ngoài. Quá trình chuyển đổi này khó có thể diễn ra trong một sớm một chiều, nhưng được nhiều tổ chức quốc tế xem là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao khả năng chống chịu của kinh tế toàn cầu trước các cú sốc trong tương lai.