Đà Nẵng: Khuyến nghị đẩy mạnh giải quyết tranh chấp thương mại bằng hòa giải, trọng tài

Khác với VIFC TP. Hồ Chí Minh (tập trung chủ yếu vào tài chính truyền thống, ngân hàng, thị trường vốn lớn), VIFC Đà Nẵng được định hướng tập trung mạnh mẽ vào đổi mới sáng tạo, tài chính số, công nghệ chiến lược (như trí tuệ nhân tạo, blockchain), tài sản số và các sàn giao dịch chuyên biệt. Các lĩnh vực này đều gắn liền trực tiếp với tài sản vô hình tài sản trí tuệ (như mã nguồn phần mềm, thuật toán, công nghệ lõi, quyền tác giả, nhãn hiệu số, sáng chế công nghệ tài chính - fintech). Do đó, khi các hoạt động đầu tư, chuyển giao công nghệ hoặc hợp tác kinh doanh xảy ra xung đột, tranh chấp về Sở hữu trí tuệ là điều có thể phát sinh. Khi tranh chấp xảy ra, các bên cần đến những phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như hòa giải hoặc trọng tài để xử lý nhanh chóng mà không làm gián đoạn dòng chảy công nghệ, đảm bảo bí mật tuyệt đối, phương thức linh hoạt và sáng tạo đồng thời vẫn giữ gìn được quan hệ đối tác.

Sự chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng pháp lý đối với tiến trình hoàn thiện hệ sinh thái đầu tư VIFC, công nghệ tố tụng số và nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là yếu tố then chốt giúp Đà Nẵng định hình môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và có sức cạnh tranh trên bản đồ tài chính toàn cầu.

Sự kiện quy tụ nhiều đại diện giới nghiên cứu và các chuyên gia quốc tế nhằm thảo luận sâu về bài toán: Làm thế nào để giải quyết tranh chấp thương mại và tài chính một cách hiệu quả bằng phương thức hòa giải, trọng tài, qua đó tạo bệ phóng vững chắc cho VIFC tại Đà Nẵng.

Chuyển dịch tư duy pháp lý và kỹ năng dành cho luật sư trong hòa giải thương mại

Trong bối cảnh các giao dịch thương mại xuyên biên giới và công nghệ tài chính ngày càng phức tạp, việc sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế không chỉ là nhu cầu tự thân của doanh nghiệp mà còn là thước đo mức độ an toàn của môi trường đầu tư.

Phân tích về vai trò của đội ngũ tư vấn, PGS.TS Nguyễn Minh Hằng, Tổng thư ký Trung tâm Hòa giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC) kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Hòa giải VIFCA, chỉ ra những kỹ năng thiết yếu dành cho luật sư khi tham gia vào quá trình hòa giải thương mại. PGS.TS Nguyễn Minh Hằng nhấn mạnh rằng luật sư cần bước qua tư duy đối đầu "địch - ta" hay việc sa lầy quá mức vào các vấn đề kỹ thuật pháp lý đơn thuần.

Thay vào đó, người hành nghề luật phải đóng vai trò kiến tạo giải pháp, giúp khách hàng đánh giá thấu đáo giữa lợi ích pháp lý và lợi ích kinh tế thực chất, kiểm soát tiến trình và tận dụng linh hoạt các phiên họp chung cũng như họp riêng do hòa giải viên điều phối. Việc tham gia tích cực vào tiến trình hòa giải không hề làm giảm đi vai trò đại diện của luật sư mà ngược lại, mở ra cơ hội nâng cao uy tín, mở rộng thị trường dịch vụ pháp lý và tối ưu hóa thời gian xử lý vụ việc.

PGS.TS Nguyễn Minh Hằng cho hay: “Hòa giải viên phải qua đào tạo. Yêu cầu chặt chẽ trong nguyên tắc bảo mật, nguyên tắc bảo mật hai lớp. Để trở thành thành viên của Trung tâm phải thực hiện quy trình và nguyên tắc”.

Dưới góc nhìn thực tiễn tại địa phương, luật sư Nguyễn Ngọc Chinh (Đoàn Luật sư thành phố Đà Nẵng) phác họa bức tranh toàn cảnh về các cơ chế hòa giải và trọng tài hiện hành tại Việt Nam. Luật sư Nguyễn Ngọc Chinh phân tích rằng bên cạnh các hình thức hòa giải thương mại theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP hay trọng tài thương mại, cơ chế hòa giải, đối thoại tại Tòa án theo Luật số 58/2020/QH14 (sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15) đang mở ra không gian hành nghề quan trọng khi cho phép luật sư có từ 10 năm kinh nghiệm được xem xét bổ nhiệm làm Hòa giải viên tại Tòa án.

Tuy nhiên, thực tế tại Đà Nẵng cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa chú trọng thiết kế chặt chẽ điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng, dẫn đến việc ứng phó mang tính thụ động khi phát sinh mâu thuẫn.

Trước yêu cầu phát triển của Trung tâm tài chính quốc tế theo Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội và Nghị định số 328/2025/NĐ-CP của Chính phủ, đội ngũ luật sư địa phương đòi hỏi phải chủ động nâng cao năng lực chuyên môn sâu trong các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, đầu tư xuyên biên giới, ngoại ngữ pháp lý và kỹ năng tranh tụng trọng tài quốc tế.

Hòa giải và trọng tài là những phương thức có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm môi trường kinh doanh ổn định, linh hoạt và phù hợp với yêu cầu hội nhập. Tại Việt Nam, sự tồn tại của nhiều cơ chế hòa giải với phạm vi và trình tự khác nhau tạo điều kiện để các bên lựa chọn phương thức phù hợp với tính chất tranh chấp. Trong đó, hòa giải, đối thoại tại Tòa án là một thiết chế đáng chú ý, đồng thời mở ra cơ hội để luật sư có đủ điều kiện tham gia trực tiếp với tư cách Hòa giải viên.

Đồng tình với bà Hằng, ông Nguyễn Ngọc Chinh nhấn mạnh, vai trò của luật sư cần được nhìn nhận toàn diện: từ phòng ngừa tranh chấp, tư vấn lựa chọn phương thức giải quyết, đại diện và bảo vệ quyền lợi khách hàng trong quá trình hòa giải, tham gia với tư cách Hòa giải viên tại Tòa án, đến bảo vệ quyền lợi trong tố tụng trọng tài và tư vấn thực hiện kết quả giải quyết tranh chấp.

“Đối với Đà Nẵng, phát triển Trung tâm tài chính quốc tế là cơ hội để nâng cao vị thế của thành phố trong khu vực, đồng thời đặt ra yêu cầu thực chất đối với chất lượng nguồn nhân lực pháp lý. Đoàn Luật sư và mỗi luật sư cần chủ động chuẩn bị, không chờ đến khi nhu cầu thị trường hình thành đầy đủ mới bắt đầu thích ứng.”, ông Chinh nói.

Nâng cao năng lực luật sư trong hòa giải và trọng tài vì vậy không chỉ nhằm mở rộng lĩnh vực hành nghề, mà còn góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, giảm tải hoạt động xét xử, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và xây dựng môi trường pháp lý an toàn, minh bạch, có khả năng cạnh tranh cho thành phố Đà Nẵng.

Nhận diện thách thức trong giải quyết tranh chấp tài chính và lộ trình khuyến nghị cho VIFC

PGS. TS Nguyễn Ngọc Hà (Phó Hiệu trưởng Trường Luật và Khoa học Chính trị – Đại học Ngoại thương, Hòa giải viên VICMC) chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn qua nghiên cứu, trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, giải quyết tranh chấp bằng phương thức thay thế – đặc biệt là hòa giải thương mại – đã trở thành trụ cột thiết yếu của các trung tâm tài chính quốc tế nhằm tạo dựng môi trường đầu tư minh bạch và an toàn.

Khảo sát từ 139 trung tâm theo bảng xếp hạng GFCI 40 và 12 Trung tâm tài chính quốc tế tiêu biểu trên thế giới cho thấy các mô hình tổ chức đa dạng từ Dubai, Abu Dhabi, Singapore đến Hong Kong và Thượng Hải đều đang khẳng định vai trò hạt nhân của hệ thống hòa giải gắn kết chặt chẽ với tòa án và trọng tài.

Tại Việt Nam, việc hình thành Trung tâm Tài chính Quốc tế cùng sự ra đời của Tòa án chuyên biệt và Trung tâm Trọng tài Quốc tế VIAC theo các nghị quyết và luật định mới nhất đang mở ra không gian pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu quốc tế hóa, các chuyên gia pháp lý khuyến nghị cần sớm đồng bộ hóa khung pháp lý về quy trình liên thông giữa tòa án - trọng tài - hòa giải, chuẩn hóa tiêu chuẩn chuyên môn và thời gian đào tạo liên tục của hòa giải viên, cũng như thiết lập cơ chế bảo mật và thi hành án chặt chẽ theo các chuẩn mực tiên tiến trên thế giới.

Đi sâu vào các vấn đề pháp lý chuyên biệt, TS. Trần Thị Sáu (Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng) trình bày báo cáo chi tiết về những thách thức trong việc giải quyết tranh chấp tài chính tại VIFC.

Đặt ra ba câu hỏi lớn về thẩm quyền xử lý, luật áp dụng và khả năng thi hành phán quyết, TS. Trần Thị Sáu nhận định rằng dù VIFC hình thành khung thể chế ban đầu với Tòa án chuyên biệt và Trung tâm trọng tài quốc tế, rào cản lớn nhất giai đoạn 2026–2030 là đưa các thiết chế này vào vận hành thực tế hiệu quả trong nền tảng hệ thống dân luật.

Thống kê thực tiễn cho thấy tỷ lệ phán quyết trọng tài bị Tòa án hủy cũng như tỷ lệ từ chối công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam vẫn ở mức đáng lo ngại.

Nguyên nhân xuất phát từ việc căn cứ hủy phán quyết theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010 còn rộng hơn Điều 34 Luật Mẫu UNCITRAL, cùng với sự lúng túng hoặc giải thích quá rộng khái niệm "nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam" so với chuẩn mực "trật tự công" quốc tế. Bên cạnh đó, các dạng tranh chấp tài chính phức hợp như hợp đồng phái sinh, cho vay hợp vốn hay các tài sản số và fintech cũng đang đặt ra thách thức chưa từng có về cơ chế phong tỏa khẩn cấp và thi hành tài sản lưu động xuyên biên giới.

Nhằm khắc phục các hạn chế này và nâng cao tính dự liệu cho các bên tham gia giao dịch, các chuyên gia tại hội thảo thống nhất đề xuất nhóm giải pháp toàn diện cho VIFC.

Về mặt thể chế, cần sớm ban hành Quy chế hòa giải VIFC theo Luật Mẫu UNCITRAL 2018, xây dựng cơ chế liên thông giữa hòa giải và trọng tài, đồng thời chuẩn hóa đội ngũ trọng tài viên chuyên trách tài chính và ban hành hướng dẫn giải thích hẹp căn cứ từ chối thi hành phán quyết theo Công ước New York 1958.

Những nội dung trên được thảo luận chuyên sâu tại Workshop "Hòa giải, trọng tài trong giải quyết các tranh chấp thương mại: Khuyến nghị cho Trung tâm tài chính quốc tế tại Đà Nẵng".

Chương trình do Trung tâm Hòa giải Thương mại Quốc tế Việt Nam phối hợp với Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng, Đoàn Luật sư TP. Đà Nẵng và Hội Hợp tác pháp lý Châu Âu Việt Nam tổ chức tại Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng.

Sự kiện diễn ra dưới sự tài trợ của Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam, Công ty Luật EP Legal, cùng sự hỗ trợ chuyên môn từ Ủy ban quốc tế về hòa giải (CIM), Hội Luật so sánh và Ủy ban Việt Nam của Đoàn Luật sư Paris.