Công nghiệp dầu khí Việt Nam tìm động lực tăng trưởng từ công nghệ và chuỗi giá trị

Tạp chí Kinh tế Việt Nam - VnEconomy - Vietnam Economic Times tổ chức Diễn đàn “Phát triển công nghiệp dầu khí Việt Nam: Đảm bảo tăng trưởng bền vững”. Diễn đàn quy tụ đại diện các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp nhằm trao đổi về những lựa chọn đầu tư, tổ chức lại chuỗi giá trị và cơ chế thực thi trong giai đoạn phát triển mới của ngành dầu khí.

Diễn đàn diễn ra trong thời điểm công nghiệp dầu khí Việt Nam đứng trước những thay đổi lớn. Sau nhiều thập niên khai thác, một số mỏ chủ lực đã bước vào giai đoạn suy giảm sản lượng tự nhiên, trong khi nhu cầu năng lượng của nền kinh tế tiếp tục tăng. Cùng với những biến động khó lường của thị trường và địa chính trị quốc tế, mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 cũng đặt ngành dầu khí trước yêu cầu phải thay đổi cách thức phát triển.

Phát biểu khai mạc, ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng biên tập, Tổng Thư ký Tòa soạn Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, cho rằng yêu cầu hiện nay không chỉ là bảo đảm nguồn cung năng lượng mà còn phải định hình lại chất lượng phát triển trên toàn bộ chuỗi giá trị dầu khí.

Ở khâu thượng nguồn, vấn đề đặt ra là gia tăng trữ lượng, đẩy mạnh tìm kiếm, thăm dò tại các khu vực nước sâu, xa bờ, đồng thời nâng hiệu quả khai thác các mỏ nhỏ và mỏ cận biên. Trong khi đó, ở trung và hạ nguồn, dư địa tăng trưởng nằm ở việc phát triển đồng bộ các chuỗi dự án khí, hạ tầng LNG, công nghiệp lọc hóa dầu và những sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Một thay đổi quan trọng tạo nền tảng cho quá trình này là Luật Dầu khí năm 2026, được Quốc hội ban hành ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Khung pháp lý mới được kỳ vọng tháo gỡ những vướng mắc tồn tại trong hoạt động dầu khí, đồng thời tạo môi trường thuận lợi hơn cho thu hút đầu tư vào những dự án có quy mô vốn lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và thời gian triển khai dài.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, những thay đổi của Luật tập trung vào các vấn đề như phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng khả năng thu hút đầu tư, phát triển dịch vụ dầu khí và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Nhưng thể chế mới chỉ là một phần của bài toán. Trong điều kiện dư địa từ khai thác tài nguyên truyền thống dần thu hẹp, năng lực khoa học, công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định khả năng tạo thêm giá trị cho ngành dầu khí.

TS. Đặng Thị Thu Hoài, Trưởng Phòng Kinh tế Ngành và Địa phương, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho rằng Petrovietnam cần tái cấu trúc theo hướng khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên còn lại, phát triển năng lượng công nghệ cao, phát thải thấp và hình thành hệ sinh thái công nghiệp năng lượng.

Đáng chú ý, việc ứng dụng tự động hóa, bảo trì dự đoán và trí tuệ nhân tạo đang mở ra khả năng thay đổi cách vận hành các tài sản dầu khí. Công nghệ không chỉ giúp kiểm soát rủi ro, tối ưu vòng đời công trình mà còn có thể góp phần giảm chi phí và nâng năng suất trong những lĩnh vực đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao.

Ở góc độ này, câu chuyện phát triển dầu khí không còn giới hạn ở việc khai thác được bao nhiêu dầu hay khí, mà chuyển dần sang khả năng doanh nghiệp Việt Nam làm chủ được bao nhiêu công nghệ, tham gia đến đâu trong chuỗi giá trị và giữ lại được bao nhiêu giá trị gia tăng trong nước.

Từ phía doanh nghiệp, ông Đặng Thanh Tùng, Phó Trưởng ban Chiến lược Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), cho biết Tập đoàn đang định hướng phát triển dựa trên sự liên kết giữa hoạt động cốt lõi, chuỗi giá trị tích hợp, các trung tâm công nghiệp – năng lượng, những lĩnh vực năng lượng mới có chọn lọc cùng khoa học, công nghệ và năng lực hoạt động quốc tế.

Sự chuyển đổi từ Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam sang Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam vì thế không đơn thuần là thay đổi tên gọi. Phạm vi hoạt động đang được mở rộng từ dầu khí truyền thống sang một hệ sinh thái lớn hơn với ba trụ cột gồm năng lượng, công nghiệp và dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao.

Không gian phát triển mới cũng đặt ra cơ hội đối với điện gió ngoài khơi, hydro xanh, amoniac xanh, công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon, giảm phát thải metan cùng các dịch vụ kỹ thuật công nghệ cao. Đây là những lĩnh vực mà kinh nghiệm thi công công trình biển, hạ tầng hiện hữu và nguồn nhân lực kỹ thuật tích lũy qua nhiều năm có thể trở thành lợi thế của doanh nghiệp dầu khí Việt Nam.

Tuy nhiên, để biến những định hướng này thành dự án cụ thể, theo các ý kiến tại diễn đàn, cần sự đồng bộ giữa pháp luật về dầu khí với điện lực, đất đai và môi trường; cơ chế giá rõ ràng; khả năng chia sẻ rủi ro đối với các dự án đầu tư dài hạn, cũng như sự kết nối giữa nguồn cung với cảng, kho, đường ống, khu công nghiệp và thị trường tiêu thụ.

Những vấn đề được đặt ra tại diễn đàn cho thấy công nghiệp dầu khí Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà tăng trưởng khó có thể tiếp tục dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên. Dư địa mới sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng kéo dài chuỗi giá trị, làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm có hàm lượng kỹ thuật cao và hình thành năng lực công nghiệp trong nước.

Đó cũng là phép thử đối với quá trình chuyển đổi của ngành dầu khí: từ khai thác tài nguyên sang tạo ra giá trị bằng công nghệ, công nghiệp và tri thức, trong khi vẫn bảo đảm vai trò cung ứng năng lượng cho nền kinh tế.