Muốn hút vốn vào ngành năng lượng, cần tháo “nút thắt” thể chế

Phát biểu tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” diễn ra chiều 11/8, ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, cho rằng cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và môi trường đầu tư.

Theo ông Bính, một khuôn khổ pháp lý minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo và khuyến khích đổi mới sẽ tạo lợi thế trong thu hút vốn, công nghệ và các dự án năng lượng quy mô lớn.

Quan điểm này cho thấy yêu cầu hoàn thiện thể chế không chỉ nhằm tháo gỡ thủ tục cho từng dự án, mà còn phải tạo dựng môi trường đủ ổn định để doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể đưa ra các quyết định dài hạn trong lĩnh vực năng lượng.

Theo ông Nguyễn Hùng Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam, năng lượng là nền tảng của nền kinh tế. Khi Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, ngành năng lượng không chỉ phải bảo đảm nguồn cung mà còn cần một môi trường đầu tư hiện đại, cạnh tranh và thích ứng với xu hướng giảm phát thải.

Từ thực tiễn ngành dầu khí, ông Dũng chỉ ra 4 nhóm điểm nghẽn lớn gồm: Cơ chế, chính sách chưa đồng bộ; Thị trường năng lượng chưa hoàn thiện; Hệ thống điện và hạ tầng chưa đồng bộ; Chính sách đối với các ngành năng lượng mới còn thiếu phù hợp.

Thực tế, một dự án năng lượng có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều luật, nên chỉ một khâu chậm cũng có thể ảnh hưởng toàn bộ tiến độ. Với dầu khí, nhiều mỏ nhỏ, mỏ cận biên đang suy giảm sản lượng, đòi hỏi chính sách ưu đãi về thuế và công nghệ để nâng cao hệ số thu hồi, duy trì hiệu quả đầu tư.

Ông Dũng cho rằng, cần phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (PVN), nhất là trong triển khai các dự án mỏ nhỏ, mỏ cận biên và mỏ suy giảm sản lượng. Theo dự thảo luật mới, PVN được chủ động hơn trong đàm phán, ký kết và lựa chọn nhà thầu.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030, điện thương phẩm dự kiến đạt 500-570 tỷ kWh, tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu 560-630 tỷ kWh, công suất cực đại 89,6-99 GW. Đến năm 2050, điện thương phẩm dự kiến vượt 1,2 nghìn tỷ kWh.

Tuy nhiên, nhiều dự án vẫn chậm tiến độ do vướng thủ tục đầu tư, cơ chế giá, hợp đồng mua bán điện và thu xếp vốn. Theo ông Dũng, cần sớm xử lý vấn đề này. Một số dự án hiện chỉ được bảo đảm khoảng 6% công suất phát trong thời hạn khoảng 10 năm, làm gia tăng rủi ro tài chính cho nhà đầu tư, đặc biệt khi giá khí đầu vào biến động.

Trong khi đó, các dự án điện khí, điện gió ngoài khơi và năng lượng quy mô lớn thường cần vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi vốn dài. Vì vậy, các tổ chức tín dụng cần nhìn thấy dòng tiền ổn định và cơ chế phân bổ rủi ro rõ ràng trước khi quyết định tài trợ.

Đối với điện gió ngoài khơi, dù Nghị định 272 đã được ban hành, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giá điện, hợp đồng mua bán điện, chia sẻ rủi ro và bảo đảm thanh toán. Đây là những điều kiện quan trọng để giảm rủi ro dự án, từ đó mở đường cho dòng vốn tư nhân và quốc tế.

Bên cạnh các nguồn điện truyền thống, Việt Nam đang có nhiều cơ hội phát triển điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, ammonia xanh và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCS). Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu hoặc chuẩn bị đầu tư.

Theo ông Dũng, khoảng trống lớn hiện nay nằm ở tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế định giá, thị trường tiêu thụ và phương thức phân bổ rủi ro.

Khi chưa có những cơ chế đủ rõ, doanh nghiệp khó mạnh dạn đầu tư dài hạn, trong khi các tổ chức tài chính cũng thiếu cơ sở để đánh giá hiệu quả và rủi ro dự án.

Do đó, Việt Nam cần xây dựng các cơ chế phù hợp cho những dự án có vốn đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài, trong đó có hợp đồng mua bán điện dài hạn, bảo đảm thanh toán, cơ chế chia sẻ rủi ro và các công cụ tài chính hỗ trợ.

Cùng với phát triển nguồn điện, các chuyên gia cũng cho rằng cần hình thành hệ sinh thái năng lượng đồng bộ, bao gồm hệ thống truyền tải, lưu trữ điện, công nghiệp chế tạo thiết bị, dịch vụ kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Ở lĩnh vực dầu khí, ông Đoàn Văn Thuần, Trưởng phòng Kinh tế và Thị trường, Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Quản lý Dầu khí, Viện Dầu khí Việt Nam, cho biết dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi đang hướng tới mở rộng không gian phát triển toàn bộ chuỗi giá trị, từ điều tra cơ bản, tìm kiếm, thăm dò, khai thác đến dịch vụ kỹ thuật và năng lượng dầu khí ngoài khơi.

Dự thảo tập trung hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, hợp đồng dầu khí và chính sách ưu đãi đầu tư, đồng thời thúc đẩy phát triển dịch vụ kỹ thuật cao.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung các ưu đãi đối với những nguồn tài nguyên có điều kiện kinh tế - kỹ thuật khó khăn, đặc biệt là các mỏ dầu khí cận biên. Chính phủ có thể quyết định một số mức thuế và cơ chế thu hồi chi phí theo hướng ưu đãi hơn hiện hành.

Chính sách này được kỳ vọng giúp duy trì khai thác các mỏ có chi phí đầu tư, vận hành cao nhưng sản lượng suy giảm, kéo dài vòng đời mỏ và tận dụng hiệu quả hạ tầng hiện hữu.

Dự thảo cũng đưa các nội dung về giảm phát thải khí nhà kính, thu giữ và lưu trữ carbon vào hoạt động dầu khí. Một số chi phí hợp lý, hợp lệ liên quan đến lưu trữ CO₂ trong diện tích hợp đồng dầu khí được xem xét là chi phí của hợp đồng và được phép thu hồi theo cơ chế hiện hành.

Theo ông Thuần, việc sửa đổi Luật Dầu khí không chỉ nhằm xử lý những bất cập trước đây mà còn hướng tới xây dựng môi trường đầu tư ổn định, cạnh tranh và có tính dự báo cao.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, hoàn thiện thể chế vì vậy không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là điều kiện để khơi thông dòng vốn, rút ngắn tiến độ dự án, phát triển các nguồn năng lượng mới và biến tiềm năng năng lượng thành lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế.