Chính phủ đề xuất ưu tiên bồi thường bằng đất ở, nhà ở tại chỗ khi thu hồi đất

Sáng 19/8, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng trình Quốc hội tờ trình về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, tập trung vào 7 nhóm chính sách lớn.

Đáng chú ý, nhóm chính sách về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được đề xuất theo hướng quy định rõ hơn tiêu chí, phạm vi thu hồi đất, đồng thời bổ sung cơ chế thu hồi đất, phát triển quỹ đất vùng phụ cận và các công trình kết cấu hạ tầng.

Điểm mới đáng chú ý là chính sách chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”. Theo đó, người có đất ở bị thu hồi sẽ được ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ.

Chính phủ đồng thời đề xuất không quy định cứng việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư. Cách tiếp cận này nhằm tạo dư địa linh hoạt hơn trong tổ chức thực hiện các dự án.

Bên cạnh chính sách bồi thường, dự thảo định hướng sửa đổi Luật Đất đai còn tập trung vào việc đổi mới quy hoạch, giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất. Chính phủ đề xuất tăng tính công khai, minh bạch, cạnh tranh trong lựa chọn nhà đầu tư, đồng thời làm rõ các trường hợp đấu giá quyền sử dụng đất và đấu thầu dự án có sử dụng đất.

Với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, định hướng mới là kết hợp phân bổ chỉ tiêu sử dụng đất với tổ chức không gian phát triển, phân vùng và khoanh định các khu vực cần bảo vệ. Hệ thống quy hoạch cũng được đề xuất tinh gọn, hướng tới chỉ xây dựng một quy hoạch thống nhất trong phạm vi một đơn vị hành chính.

Một trụ cột khác là đổi mới cơ chế tài chính đất đai và giá đất. Chính phủ đề xuất xác định giá đất dựa trên dữ liệu và phương pháp khoa học, công khai, minh bạch, đồng thời kết nối dữ liệu đất đai với các dữ liệu chuyên ngành để hạn chế tình trạng thao túng, hình thành giá ảo và điều tiết hợp lý phần giá trị tăng thêm từ đất.

Cùng với đó, chính sách mới hướng tới mở rộng cơ chế sử dụng đất kết hợp đa mục đích nhưng đi kèm cơ chế quản lý, kiểm soát; hoàn thiện quy định về công trình trên không, công trình ngầm, đất hình thành từ hoạt động lấn biển, cũng như thúc đẩy tập trung, tích tụ đất đai.

Chính phủ cũng đặt trọng tâm vào cải cách thủ tục và phân cấp quản lý. Cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia sẽ tiếp tục được hoàn thiện, các tồn tại lịch sử trong cấp giấy chứng nhận được xử lý, trong khi trình tự, thủ tục hành chính được đơn giản hóa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Ở chiều ngược lại, công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm được tăng cường nhằm khắc phục tình trạng đất không được sử dụng, đất bị bỏ hoang, ô nhiễm hoặc suy thoái; đồng thời nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, khiếu nại và tố cáo về đất đai.

Đối với các đề xuất này, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, lựa chọn những phương án thực sự đột phá nhưng phải bảo đảm tính khả thi, tránh tạo thêm vướng mắc khi triển khai trên thực tế.

Riêng với cơ chế giá đất, cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu cách xác định giá đất sản xuất, kinh doanh theo hướng hợp lý, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng đất, thúc đẩy đầu tư và tạo việc làm, vừa bảo đảm nguồn thu cho ngân sách.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra cũng yêu cầu quy định rõ và khả thi về bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, trong đó các tỷ lệ có thể được điều chỉnh tăng hoặc giảm phù hợp với mục tiêu huy động nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ.

Như vậy, trọng tâm của lần sửa đổi này không chỉ nằm ở cách xác định giá trị bồi thường mà còn ở việc tổ chức lại cách Nhà nước thu hồi, phân bổ và khai thác nguồn lực đất đai. Nếu được thể chế hóa theo hướng khả thi, chính sách bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ có thể tạo thêm cơ sở để bảo đảm chỗ ở và ổn định cuộc sống cho người dân sau thu hồi đất, đồng thời tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn của quá trình triển khai các dự án.