Tài sản số vào khuôn khổ kế toán: Minh bạch đã có, rủi ro chưa được “đỡ”

Bộ Tài chính vừa công bố Dự thảo Thông tư hướng dẫn kế toán đối với các tổ chức tham gia thị trường tài sản số, trong bối cảnh Chính phủ đã cho phép triển khai lĩnh vực này theo cơ chế thí điểm có kiểm soát (sandbox) tại Nghị quyết 05/2025/NQ-CP.

Đây là lần đầu tiên tài sản mã hóa được đưa vào khuôn khổ kế toán – tài chính chính thức tại Việt Nam.

Tài sản số lần đầu được đưa vào khuôn khổ kế toán

Trong nhiều năm qua, vướng mắc lớn nhất của thị trường tài sản số không nằm ở công nghệ hay nhu cầu đầu tư, mà ở chỗ thiếu chuẩn mực kế toán. Doanh nghiệp không có cơ sở ghi nhận thống nhất, còn nhà đầu tư gần như không có báo cáo tài chính đủ tin cậy để đánh giá rủi ro.

Dự thảo Thông tư lần này, lần đầu đặt ra các nguyên tắc về ghi nhận, phân loại theo mục đích nắm giữ và hạch toán biến động giá trị, qua đó tạo ra một “ngôn ngữ chung” cho tài sản số trên báo cáo tài chính.

Theo các chuyên gia pháp lý tại Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc tiếp cận tài sản mã hóa như một loại tài sản có giá trị kinh tế, thay vì chỉ coi là sản phẩm công nghệ, là bước đi phù hợp với thông lệ quốc tế.

Tuy nhiên, dự thảo hiện mới dừng ở mức khung nguyên tắc và chưa làm rõ những yếu tố quyết định khả năng áp dụng trên thực tế.

Phân loại tài sản: khung đã có, ranh giới còn mờ

Ông Nguyễn Đình Đức, chuyên gia trong lĩnh vực tài sản số của một doanh nghiệp có liên kết dự án tiền số với Hàn Quốc, cho rằng dự thảo chưa phân định rõ ranh giới giữa các nhóm tài sản mã hóa khác nhau về bản chất kinh tế, như token tiện ích, token chứng khoán, stablecoin hay NFT.

Khi chưa có phân loại rõ ràng, doanh nghiệp sẽ gặp khó trong việc ghi nhận và đánh giá rủi ro, còn nhà đầu tư khó so sánh chất lượng tài sản giữa các đơn vị tham gia thị trường.

Trên thực tế, mỗi loại tài sản số có mục đích sử dụng, mức độ biến động và cơ chế hình thành giá trị rất khác nhau, nên việc xếp chung vào những nhóm chưa đủ sắc nét, có thể khiến báo cáo tài chính không phản ánh đầy đủ bản chất rủi ro.

Định giá và lưu ký: bài toán chưa có chuẩn chung

Khoảng trống lớn tiếp theo nằm ở định giá. Dự thảo đề cập đến giá trị hợp lý và giá giao dịch, nhưng chưa làm rõ cơ chế xác định giá trong điều kiện thị trường biến động mạnh, thanh khoản thấp hoặc có dấu hiệu bị thao túng.

Trong khi đó, giá trị tài sản số phụ thuộc nhiều vào thị trường toàn cầu và tâm lý nhà đầu tư, khiến cùng một loại tài sản có thể được ghi nhận rất khác nhau giữa các doanh nghiệp.

Một nội dung quan trọng khác chưa được đề cập cụ thể là: cơ chế lưu ký tài sản số.

Dự thảo chưa làm rõ, ai là người nắm giữ khóa truy cập, tài sản được lưu trữ trên ví nóng, ví lạnh hay thông qua bên thứ ba, cũng như trách nhiệm khi xảy ra sự cố kỹ thuật, mất khóa hoặc bị tấn công mạng.

Với tài sản số, quyền kiểm soát và khả năng thu hồi tài sản lại là yếu tố quyết định mức độ rủi ro thực sự.

Minh bạch số liệu và câu chuyện phân bổ rủi ro

Trong giai đoạn thí điểm, Dự thảo Thông tư giúp minh bạch hóa cách ghi nhận tài sản số trên báo cáo tài chính, nhưng chưa chuyển giao trách nhiệm quản trị rủi ro từ doanh nghiệp và nhà đầu tư sang hệ thống quản lý. Điều này đồng nghĩa, khi tham gia thị trường, nhà đầu tư vẫn cần đặc biệt chú ý đến cách doanh nghiệp phân loại tài sản, phương pháp định giá đang áp dụng và cơ chế lưu ký thực tế, bởi các yếu tố này hiện chưa có chuẩn bắt buộc thống nhất.

Bối cảnh này càng đáng lưu ý, khi Việt Nam là một trong những thị trường tài sản số lớn trên thế giới. Theo Báo cáo Global Crypto Adoption Index 2025 của Chainalysis, Việt Nam xếp thứ tư toàn cầu về mức độ chấp nhận tiền điện tử.

Giai đoạn 2024–2025, ước tính có khoảng 17–21 triệu người Việt Nam trưởng thành đã sở hữu, hoặc từng sử dụng tài sản kỹ thuật số, tương đương 17–21% dân số, với tổng giá trị giao dịch hơn 100 tỷ USD mỗi năm.

Trong bức tranh đó, khung kế toán cho tài sản số là bước đi cần thiết, nhưng mới chỉ giải quyết câu chuyện minh bạch số liệu, chưa phải là cơ chế bảo vệ rủi ro. Khi các quy định về phân loại, định giá và lưu ký chưa được cụ thể hóa, phần rủi ro cốt lõi của thị trường vẫn nằm ngoài báo cáo tài chính, và tiếp tục do người tham gia tự gánh.