Lãi suất thay đổi, thị trường chứng khoán chịu tác động ra sao?

Lãi suất và sự dịch chuyển của dòng tiền đầu tư

Mỗi khi ngân hàng điều chỉnh lãi suất huy động hoặc cho vay, thị trường chứng khoán thường xuất hiện những phản ứng nhất định. Không ít nhà đầu tư cho rằng lãi suất giảm sẽ giúp cổ phiếu tăng giá, trong khi lãi suất đi lên có thể khiến thị trường chịu áp lực điều chỉnh.

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa lãi suất và chứng khoán không đơn giản theo một chiều. Để hiểu cơ chế tác động, trước hết cần phân biệt lãi suất điều hành, lãi suất huy động và lãi suất cho vay.

Lãi suất điều hành là công cụ được ngân hàng trung ương sử dụng trong thực thi chính sách tiền tệ. Trong khi đó, lãi suất huy động là mức ngân hàng trả cho người gửi tiền, còn lãi suất cho vay là chi phí mà cá nhân hoặc doanh nghiệp phải trả khi sử dụng vốn vay.

Theo Ngân hàng Trung ương Anh (BoE), sự thay đổi của lãi suất chính sách có thể truyền dẫn sang lãi suất tiền gửi, cho vay và giá các tài sản tài chính. Tuy nhiên, mức độ và thời gian điều chỉnh còn phụ thuộc vào điều kiện thị trường, cạnh tranh giữa các ngân hàng và rủi ro tín dụng.

Một trong những tác động dễ nhận thấy nhất là sự thay đổi tương quan hấp dẫn giữa tiền gửi tiết kiệm và cổ phiếu.

Chẳng hạn, giả sử một nhà đầu tư có 1 tỷ đồng nhàn rỗi. Khi lãi suất tiết kiệm kỳ hạn 12 tháng ở mức 5%/năm, khoản tiền này có thể mang lại 50 triệu đồng tiền lãi sau một năm nếu gửi trọn kỳ với lãi suất cố định, chưa xét các yếu tố khác.

Nếu lãi suất tăng lên 7%/năm, thu nhập từ tiền gửi trong cùng điều kiện sẽ đạt 70 triệu đồng. Mức chênh lệch 20 triệu đồng khiến kênh tiết kiệm trở nên hấp dẫn hơn đối với những người ưu tiên sự ổn định.

Ngược lại, khi lãi suất tiết kiệm giảm, một bộ phận nhà đầu tư có thể tìm kiếm những tài sản có khả năng sinh lời cao hơn, bao gồm cổ phiếu. Tuy nhiên, dòng tiền không mặc nhiên chuyển từ ngân hàng sang chứng khoán, bởi mỗi người có nhu cầu thanh khoản và khả năng chấp nhận rủi ro khác nhau.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), môi trường lãi suất thực thấp thường làm gia tăng sức hấp dẫn của các tài sản rủi ro. Tuy nhiên, hiện tượng này cũng có thể đẩy định giá tài sản lên cao và làm gia tăng rủi ro điều chỉnh khi điều kiện tiền tệ thay đổi.

Bên cạnh đó, lãi suất còn ảnh hưởng đến chi phí vay ký quỹ (margin) của nhà đầu tư chứng khoán. Khi chi phí vay tăng, việc sử dụng đòn bẩy trở nên tốn kém hơn, trong khi lãi suất giảm có thể giúp giảm chi phí tài chính nếu công ty chứng khoán điều chỉnh lãi vay tương ứng.

Chi phí vốn, lợi nhuận doanh nghiệp và bài toán định giá cổ phiếu

Không chỉ ảnh hưởng đến dòng tiền đầu tư, biến động lãi suất còn tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của nhiều doanh nghiệp niêm yết.

Đối với những công ty sử dụng nhiều vốn vay, lãi suất tăng có thể khiến chi phí tài chính gia tăng, làm thu hẹp lợi nhuận nếu doanh nghiệp không thể bù đắp bằng tăng doanh thu hoặc tiết giảm chi phí.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp có dư nợ 5.000 tỷ đồng với lãi suất thả nổi. Nếu lãi suất áp dụng tăng thêm 2 điểm phần trăm mỗi năm, chi phí lãi vay có thể tăng thêm khoảng 100 tỷ đồng trong một năm, giả định dư nợ duy trì không đổi và toàn bộ khoản vay chịu điều chỉnh tương ứng.

Ngược lại, khi lãi suất cho vay giảm, những doanh nghiệp có khoản vay lãi suất thả nổi có thể tiết kiệm chi phí tài chính. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào lịch điều chỉnh lãi suất, cơ cấu nợ và các điều khoản tín dụng.

Ngoài chi phí vốn, lãi suất còn ảnh hưởng đến nhu cầu tiêu dùng và đầu tư. Khi chi phí vay mua nhà, mua ô tô hoặc mở rộng sản xuất tăng lên, một số khách hàng và doanh nghiệp có thể trì hoãn kế hoạch chi tiêu. Diễn biến này có khả năng ảnh hưởng đến doanh thu của các ngành liên quan.

Theo nghiên cứu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) công bố tháng 6/2026, tác động của thay đổi lãi suất có thể lan rộng qua quan hệ giữa nhà cung cấp và khách hàng, thay vì chỉ giới hạn ở những doanh nghiệp trực tiếp sử dụng vốn vay.

Một yếu tố khác là mức định giá cổ phiếu. Về nguyên tắc, giá trị hiện tại của một doanh nghiệp phụ thuộc vào kỳ vọng về những dòng tiền có thể tạo ra trong tương lai và tỷ suất sinh lời mà nhà đầu tư yêu cầu.

Khi lãi suất tăng, mức sinh lời yêu cầu có thể tăng theo, khiến giá trị hiện tại của cùng một dòng tiền tương lai giảm xuống, nếu các yếu tố khác không đổi.

BoE giải thích rằng đây là một trong những cơ chế quan trọng khiến giá cổ phiếu và trái phiếu phản ứng với chính sách tiền tệ.

Tuy nhiên, tác động của lãi suất không giống nhau ở tất cả các nhóm ngành. Doanh nghiệp có nợ vay lớn thường nhạy cảm với chi phí vốn, trong khi ngân hàng còn chịu ảnh hưởng từ chênh lệch lãi suất huy động – cho vay, tăng trưởng tín dụng và chất lượng tài sản.

Đáng chú ý, lãi suất giảm không bảo đảm chứng khoán tăng giá. Nếu lãi suất được hạ do kinh tế suy yếu, triển vọng lợi nhuận doanh nghiệp có thể đồng thời trở nên kém tích cực. Ngược lại, thị trường vẫn có thể tăng trong môi trường lãi suất cao nếu kết quả kinh doanh và kỳ vọng tăng trưởng đủ mạnh.