Hormuz chao đảo: Lộ khoảng trống năng lượng toàn cầu

Căng thẳng tại Iran đang tạo ra một cú sốc không chỉ về giá năng lượng, mà còn về cấu trúc phụ thuộc của kinh tế toàn cầu. Eo biển Hormuz – nơi trung chuyển khoảng 20% dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu – bị gián đoạn đã lập tức đẩy giá năng lượng tăng mạnh. Với các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu, đây không chỉ là câu chuyện chi phí, mà là rủi ro an ninh năng lượng.

Tác động lan nhanh và không đồng đều. Khu vực châu Á – nơi tiêu thụ phần lớn dầu Trung Đông – chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất. Tại Bangladesh, chính phủ phải phân phối nhiên liệu theo định mức, thậm chí đóng cửa trường học để tiết kiệm điện. Thái Lan buộc phải tạm dừng xuất khẩu dầu và sử dụng nguồn dự trữ trong nước. Những phản ứng này cho thấy các nền kinh tế phụ thuộc đang gần như không có “vùng đệm”.

Trong khi đó, châu Âu – dù đã trải qua cú sốc năm 2022 – vẫn chưa thoát khỏi thế bị động. Thay vì chuyển dịch nhanh sang năng lượng sạch, nhiều quốc gia tiếp tục tìm nguồn cung nhiên liệu hóa thạch thay thế. Đức là ví dụ điển hình khi đẩy mạnh xây dựng các trạm LNG để thay khí đốt Nga bằng nguồn nhập khẩu mới.

Sự khác biệt bắt đầu lộ rõ ở những nền kinh tế có chuẩn bị sớm hơn. Theo International Renewable Energy Agency, hơn 90% các dự án năng lượng tái tạo mới năm 2024 đã có chi phí thấp hơn nhiên liệu hóa thạch. Điều này giúp các quốc gia có tỷ trọng năng lượng sạch cao giảm đáng kể mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu.

Trung Quốc là trường hợp tiêu biểu. Dù vẫn nhập khẩu dầu lớn, việc điện hóa nền kinh tế – với xe điện chiếm khoảng 10% tổng số phương tiện – đã giúp giảm áp lực từ các cú sốc nguồn cung. Ngược lại, Ấn Độ vẫn đối mặt rủi ro cao. Theo ông Duttatreya Das, năng lượng tái tạo tại nước này mới chỉ giúp “giảm nhẹ” chứ chưa thể thay thế vai trò của nhiên liệu hóa thạch trong ngắn hạn.

Điều này cho thấy một thực tế quan trọng: năng lượng tái tạo đang trở thành “lá chắn”, nhưng là lá chắn có điều kiện. Những quốc gia đầu tư sớm có thể giảm thiểu tác động, trong khi các nền kinh tế đi sau vẫn chịu rủi ro lớn khi nguồn cung bị gián đoạn.

Một số tín hiệu tích cực đã xuất hiện. Pakistan đã tiết kiệm hơn 12 tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu từ năm 2020 nhờ điện mặt trời. Việt Nam cũng được dự báo tiết kiệm hàng trăm triệu USD nhờ mở rộng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, những con số này vẫn chưa đủ để thay đổi cán cân trong ngắn hạn. Theo bà Areeporn Asawinpongphan, các cú sốc năng lượng liên tiếp đang cho thấy một điều rõ ràng: an ninh năng lượng không thể dựa vào việc “tìm nguồn thay thế”, mà phải đến từ năng lực tự chủ.

Nhìn tổng thể, cuộc khủng hoảng hiện tại đang làm lộ ra một khoảng trống. Nhiên liệu hóa thạch vẫn chi phối hệ thống năng lượng toàn cầu, trong khi năng lượng tái tạo chưa đủ nhanh để thay thế hoàn toàn. Chính khoảng trống đó khiến mỗi cú sốc địa chính trị không chỉ làm giá tăng, mà còn phơi bày điểm yếu của cả hệ thống. Và cho đến khi khoảng trống này được lấp đầy, thế giới vẫn sẽ phải vận hành trong trạng thái dễ tổn thương trước những cú sốc tương tự.