Đầu tư công đang tạo vòng “lạm phát chi phí” mới

Theo Bộ Xây dựng, giá nhiên liệu tăng mạnh thời gian qua đã kéo theo hiệu ứng dây chuyền lên hoạt động sản xuất và vận chuyển vật liệu xây dựng. Tính đến cuối tháng 3/2026, giá xi măng tăng hơn 7%, thép tăng hơn 2%, trong khi cát, đá và gạch xây tăng từ 13,5 – 23,3%. Đáng chú ý, nhựa đường tăng gần 32% — mức tăng phản ánh khá rõ áp lực chi phí tại các dự án giao thông quy mô lớn.

Biến động này diễn ra đúng thời điểm Việt Nam bước vào chu kỳ giải ngân đầu tư công mạnh nhất nhiều năm trở lại đây, với hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, vành đai đô thị, logistics và năng lượng được triển khai đồng thời. Điều này đang tạo ra trạng thái “cầu kéo vật liệu” trên diện rộng, khi nhu cầu xây dựng tăng nhanh hơn tốc độ mở rộng nguồn cung và năng lực logistics của thị trường.

Khác với các giai đoạn trước, áp lực giá lần này không đơn thuần đến từ thiếu hụt vật liệu tuyệt đối. Điểm nghẽn lớn hơn nằm ở sự lệch pha giữa tốc độ triển khai hạ tầng với khả năng cấp phép mỏ, điều phối liên vùng và vận chuyển vật liệu.

Tại nhiều địa phương, nhu cầu san lấp và thi công tăng mạnh nhưng thủ tục khai thác cát, đá xây dựng vẫn kéo dài. Trong khi đó, cơ chế điều phối nguồn cung giữa các khu vực còn phân mảnh khiến nhiều dự án rơi vào tình trạng thiếu vật liệu cục bộ dù tổng nguồn cung trên thị trường không thực sự khan hiếm.

Nói cách khác, bài toán hiện nay không còn nằm ở việc “có vật liệu hay không”, mà ở khả năng duy trì dòng chảy vật liệu cho các đại dự án triển khai cùng lúc. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng mặt bằng giá vật liệu khó sớm hạ nhiệt trong ngắn hạn.

Đại diện một doanh nghiệp thi công hạ tầng tại phía Nam cho biết áp lực lớn nhất hiện nay là giá đầu vào biến động quá nhanh khiến nhà thầu khó kiểm soát chi phí và dòng tiền. Theo doanh nghiệp này, với các dự án kéo dài nhiều năm, việc giá vật liệu liên tục thay đổi có thể nhanh chóng bào mòn biên lợi nhuận nếu cơ chế cập nhật đơn giá và điều chỉnh hợp đồng không theo kịp diễn biến thực tế của thị trường.

Điều này khiến áp lực chi phí hiện không còn dừng ở khâu thi công, mà bắt đầu lan sang toàn bộ chuỗi phát triển bất động sản và hạ tầng. Trong lĩnh vực bất động sản, chi phí xây dựng đang ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng vốn đầu tư dự án. Đặc biệt ở phân khúc trung cấp và nhà ở vừa túi tiền — nơi biên lợi nhuận vốn không quá cao — biến động vật liệu đang tạo thêm áp lực lên giá thành phát triển và khả năng mở rộng nguồn cung.

Điều đó đồng nghĩa chu kỳ đầu tư công mới hiện không chỉ tạo động lực tăng trưởng, mà đồng thời cũng đang hình thành một vòng “lạm phát chi phí” mới đối với nền kinh tế. Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam, cho rằng biến động giá vật liệu hiện tạo rủi ro lớn đối với các hợp đồng xây dựng trọn gói.

Theo Nguyễn Quốc Hiệp, nhiều nhà thầu có thể đối mặt nguy cơ thua lỗ nếu cơ chế bù giá và chia sẻ rủi ro giữa chủ đầu tư với đơn vị thi công không được cập nhật kịp thời theo biến động thực tế của thị trường.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp sản xuất vật liệu cũng chịu áp lực ngày càng lớn từ giá nguyên liệu đầu vào và chi phí logistics toàn cầu. Đại diện Tập đoàn Hòa Phát cho biết giá thép trong nước hiện chịu ảnh hưởng mạnh từ biến động quặng sắt, than cốc và chi phí vận tải quốc tế. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp xi măng và vật liệu xây dựng cũng cho rằng giá điện, nhiên liệu và logistics tăng đang khiến chi phí sản xuất bị đội lên đáng kể.

Điều này cho thấy thị trường vật liệu xây dựng Việt Nam hiện ngày càng liên thông chặt hơn với chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến biến động giá không còn là câu chuyện riêng của thị trường nội địa.

Trước áp lực hiện nay, Bộ Xây dựng đã đề nghị các địa phương cập nhật giá vật liệu sát thực tế thị trường, đồng thời kiểm soát tình trạng đầu cơ, găm hàng và chủ động nguồn cung cho các dự án trọng điểm.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các giải pháp điều hành ngắn hạn sẽ khó xử lý triệt để vấn đề nếu Việt Nam chưa giải được bài toán dài hạn về quy hoạch mỏ vật liệu, logistics liên vùng và phát triển vật liệu thay thế.

Trong bối cảnh đầu tư công tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng lớn của nền kinh tế, bài toán vật liệu xây dựng có thể sẽ không chỉ quyết định tiến độ các dự án hạ tầng, mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới giá bất động sản, chi phí đầu tư xã hội và sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.