BSC Research: Làn sóng thứ ba về cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước đang hình thành

Theo báo cáo đặc biệt "Market Waves" kỳ 4 vừa công bố, Trung tâm Phân tích Nghiên cứu Chứng khoán BIDV (BSC Research) nhận định hoạt động cổ phần hóa, IPO và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) đang có dấu hiệu bước vào làn sóng thứ ba. Động lực đến từ những thay đổi về chính sách, triển vọng nâng hạng thị trường và quá trình đẩy mạnh cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp.

BSC Research chia quá trình cổ phần hóa và thoái vốn DNNN trên thị trường chứng khoán thành ba giai đoạn lớn. Trong đó, làn sóng đầu tiên diễn ra giai đoạn 2006-2009, làn sóng thứ hai xuất hiện trong giai đoạn 2016-2018 và giai đoạn 2025-2027 được kỳ vọng sẽ mở ra chu kỳ mới khi nhiều điều kiện về thể chế và thị trường cùng hội tụ.

Theo BSC Research, làn sóng đầu tiên gắn liền với chu kỳ tăng trưởng đầu tiên của thị trường chứng khoán Việt Nam và thời điểm Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Giai đoạn này ghi nhận 71 doanh nghiệp IPO thành công, huy động tổng cộng 40.829 tỷ đồng, đặt nền móng cho quá trình cổ phần hóa và niêm yết của nhiều doanh nghiệp đầu ngành cũng như các ngân hàng lớn.

Các thương vụ nổi bật trong giai đoạn này gồm Vietcombank huy động 10.516 tỷ đồng, Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo) 6.997 tỷ đồng, Sabeco 5.485 tỷ đồng, Tập đoàn Bảo Việt 4.393 tỷ đồng, PVcomBank 4.172 tỷ đồng và VietinBank 1.086 tỷ đồng. Đây đều là những thương vụ có quy mô lớn, góp phần mở rộng đáng kể hàng hóa chất lượng trên thị trường chứng khoán.

Làn sóng thứ hai diễn ra trong giai đoạn 2016-2018, khi kinh tế vĩ mô duy trì ổn định, Việt Nam được FTSE đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng và dòng vốn ngoại mua ròng mạnh mẽ. Theo thống kê của BSC Research, giai đoạn này có tới 120 doanh nghiệp IPO với tổng giá trị huy động 117.388 tỷ đồng, trong đó riêng năm 2018 chiếm khoảng 34% tổng giá trị IPO của thị trường kể từ năm 2007.

Nhiều thương vụ quy mô lớn xuất hiện trong giai đoạn này như Vinhomes với 30.753 tỷ đồng, Techcombank 21.005 tỷ đồng, Vincom Retail 16.798 tỷ đồng, PV Power 6.996 tỷ đồng, HDBank 6.810 tỷ đồng, VPBank 5.680 tỷ đồng, BSR 5.566 tỷ đồng, PVOIL 4.177 tỷ đồng và Vietjet Air 3.867 tỷ đồng. Đây được xem là giai đoạn sôi động nhất của thị trường IPO trong nhiều năm.

Sau giai đoạn bùng nổ, thị trường bước vào chu kỳ trầm lắng kéo dài từ năm 2019 đến năm 2024. BSC Research cho rằng nguyên nhân đến từ việc Luật Chứng khoán sửa đổi đưa ra các điều kiện IPO và niêm yết chặt chẽ hơn, tác động của đại dịch Covid-19, việc siết chặt quy định trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng như xu hướng các doanh nghiệp chủ yếu thực hiện chuyển sàn thay vì niêm yết mới.

Hệ quả là dòng vốn huy động qua IPO suy giảm rõ rệt. Trong giai đoạn 2019-2024 chỉ có 37 doanh nghiệp thực hiện IPO với tổng giá trị 6.567 tỷ đồng. Một số thương vụ đáng chú ý gồm CTCP Dịch vụ Bất động sản Đất Xanh, Chứng khoán DNSE, Nông nghiệp BAF Việt Nam, Tôn Đông Á và Nova Consumer.

Theo BSC Research, từ năm 2025, hoạt động IPO, cổ phần hóa và thoái vốn DNNN đang có dấu hiệu bước vào làn sóng thứ ba nhờ hàng loạt chất xúc tác mới. Thứ nhất là việc sửa đổi Nghị định 155/2020/NĐ-CP giúp rút ngắn thời gian IPO và niêm yết. Thứ hai là triển vọng Việt Nam được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi. Thứ ba là Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg ban hành ngày 5/8 về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước, tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng kế hoạch sắp xếp và cơ cấu lại vốn Nhà nước trong giai đoạn tới.

BSC Research cho biết làn sóng thứ ba đang diễn ra đặc biệt sôi động ở nhóm doanh nghiệp chứng khoán và tiêu dùng. Chỉ riêng năm 2025 đã có 8 doanh nghiệp IPO với tổng giá trị huy động lên tới 57.346 tỷ đồng. Các thương vụ tiêu biểu gồm Điện Máy Xanh, Chứng khoán VPBank (VPBankS), Chứng khoán VPS, Chứng khoán Kỹ thương (TCBS), Chứng khoán LPBank, Hạ tầng Gelex và Phát triển Nông nghiệp Hòa Phát.

Đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước, BSC Research nhận định hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn thông qua đấu giá công khai đã có dấu hiệu sôi động trở lại từ cuối năm 2025, phù hợp với chủ trương nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp Nhà nước tại Nghị quyết 79-NQ/TW. Nhiều thương vụ quy mô lớn đã được triển khai như SCIC thoái vốn tại Tổng CTCP Điện tử và Tin học Việt Nam (Viettronics) với giá trị 2.562 tỷ đồng cho Geleximco, CTCP Hạ tầng Gelex 2.882 tỷ đồng, CTCP Giầy Thượng Đình 1.379 tỷ đồng và Tổng Công ty Đầu tư nước và Môi trường Việt Nam (VIWASEEN) 1.231 tỷ đồng.

BSC Research cũng thống kê tỷ lệ sở hữu Nhà nước tại nhiều doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch vẫn ở mức rất cô đặc. Nhóm Nhà nước nắm giữ trên 90% vốn gồm ACV (95,4%), PV GAS (95,8%), GVR (96,8%), BSR (92,1%), VIMC (99,5%), PGV (99,2%), DNH (99,9%), KSV (98,1%), Becamex IDC (95,4%) và Sonadezi (99,5%).

Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ từ 65% đến dưới 90% vốn gồm Petrolimex (75,9%), PV Power (79,9%), Vietcombank (74,8%), BIDV (76,73%), VEAM (88,5%), Vietnam Airlines (86,4%) và Vicem Hà Tiên (79,7%). Theo BSC Research, đây sẽ là nhóm doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong lộ trình cơ cấu lại vốn Nhà nước thời gian tới, đồng thời được xem là nguồn hàng hóa chiến lược nếu các kế hoạch cổ phần hóa và thoái vốn tiếp tục được đẩy mạnh.