Xuất khẩu gạo 2026: Ai không đạt chuẩn sẽ tự rời cuộc chơi

Xuất khẩu gạo Việt Nam không bước vào chu kỳ suy giảm, nhưng đã rời xa giai đoạn tăng trưởng dựa vào số lượng. Các dữ liệu mới nhất cho thấy, năm 2026 sẽ là thời điểm thị trường sàng lọc rõ rệt, khi đầu ra vẫn còn, nhưng chỉ dành cho những sản phẩm đáp ứng đúng chuẩn chất lượng và yêu cầu thị trường.

Theo Bộ Công Thương, năm 2025 Việt Nam xuất khẩu 8,06 triệu tấn gạo, đạt 4,1 tỷ USD. Dù kim ngạch thấp hơn năm 2024, mức này vẫn cao hơn bình quân nhiều năm trước. Bước sang 2026, tổng sản lượng xuất khẩu toàn ngành được dự báo duy trì khoảng 7,5–8 triệu tấn, cho thấy quy mô thị trường chưa thu hẹp.

Tuy nhiên, cấu trúc thị trường đang thay đổi nhanh. Cụ thể, Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ gạo Việt lớn nhất, chiếm khoảng 40% lượng xuất khẩu, song dư địa tăng trưởng không còn rộng. Riêng xuất khẩu sang Indonesia, dự báo gặp khó do quốc gia này điều chỉnh chính sách nhập khẩu, trong khi Trung Quốc và châu Phi duy trì nhu cầu nhưng phân tán, không tạo động lực tăng trưởng đột biến như các năm trước.

Trong bối cảnh đó, các hiệp định thương mại tự do (FTA) với EU và Vương quốc Anh vẫn mở ra cơ hội, nhưng không còn là “đòn bẩy tự động”.

Thực tế cho thấy, ưu đãi thuế quan chỉ phát huy tác dụng với những doanh nghiệp đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Những lô hàng không đạt chuẩn vẫn có nguy cơ bị loại, dù đến từ quốc gia đã ký FTA.

Ngoài ra, dữ liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường phản ánh rõ xu hướng dịch chuyển của ngành. Năm 2026, gạo chất lượng cao và gạo thơm dự kiến đạt 5,8 triệu tấn, chiếm tới 75% tổng lượng xuất khẩu. Gạo nếp khoảng 773 nghìn tấn (10%), phần còn lại là gạo phục vụ chế biến. Ngược lại, gạo trắng thông thường – phân khúc có giá chỉ 300–350 USD/tấn – ngày càng chịu áp lực cạnh tranh lớn.

Sự thay đổi này cho thấy, tăng trưởng kim ngạch không còn đến từ việc mở rộng sản lượng, mà phụ thuộc vào giá trị trên mỗi tấn gạo. Việc nâng tỷ lệ diện tích trồng gạo thơm, gạo chất lượng cao lên khoảng 70%, được xem là hướng đi nhằm giảm rủi ro thị trường, và duy trì lợi thế cạnh tranh.

Bên cạnh chất lượng, yếu tố môi trường đang trở thành “vé vào cửa” của nhiều thị trường. Theo Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam, mô hình trồng lúa giảm phát thải không còn mang tính thử nghiệm nữa, mà đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc, đặc biệt với các thị trường phát triển. Doanh nghiệp không chuẩn hóa được chuỗi sản xuất sẽ gặp khó, ngay cả khi nhu cầu thị trường vẫn tồn tại.

Tổng thể, xuất khẩu gạo Việt Nam năm 2026 không thiếu đầu ra, nhưng không còn chỗ cho cách làm cũ. Thị trường vẫn mua, song chỉ mua những sản phẩm đáp ứng đúng chuẩn mới – nơi chất lượng, truy xuất và tính bền vững quyết định khả năng trụ lại lâu dài.