Vùng đất cách Hà Nội khoảng 126km, hơn 200 năm biến cây mọc trên bãi bồi thành sản phẩm đi khắp nơi

Cách Hà Nội khoảng 126 km, vùng Kim Sơn của tỉnh Ninh BÌnh không chỉ được biết đến bởi quần thể Nhà thờ Phát Diệm với kiến trúc đặc biệt. Trên những vùng đất được hình thành qua quá trình quai đê, lấn biển, một loại cây bình dị đã gắn bó với cuộc sống của người dân suốt hơn hai thế kỷ, tạo nên một trong những nghề thủ công đặc trưng của vùng đất này. Đó là cây cói.

Từ những thân cói mọc trên vùng đất bồi ven biển, qua bàn tay của người dân địa phương, hàng loạt sản phẩm như chiếu, giỏ, túi, mũ, hộp và đồ trang trí được tạo thành. Nghề trồng và chế biến cói dần trở thành một phần trong đời sống, sinh kế cũng như câu chuyện khai phá vùng đất Kim Sơn. Điều đặc biệt là lịch sử của nghề cói nơi đây gắn chặt với chính quá trình con người mở đất về phía biển.

Từ vùng đất hoang ven biển đến những cánh đồng cói

Lịch sử vùng Kim Sơn ghi dấu một bước ngoặt quan trọng vào năm 1829. Khi đó, dưới triều vua Minh Mạng, Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức công cuộc khai hoang vùng đất bồi ven biển, lập nên huyện Kim Sơn.

Tên gọi “Kim Sơn” mang ý nghĩa “núi vàng”. Nhưng thứ “vàng” của vùng đất mới không nằm dưới lòng đất. Qua nhiều thế hệ, chính đất đai, cây lúa, cây cói và nguồn lợi từ biển đã trở thành tài nguyên giúp cư dân gây dựng cuộc sống trên vùng đất được mở rộng từng bước về phía biển.

Trong điều kiện tự nhiên đặc trưng của vùng ven biển, cây cói tìm được môi trường thích hợp để phát triển. Những bãi bồi sau quá trình quai đê, cải tạo dần trở thành cánh đồng. Cùng với lúa, cói trở thành loại cây quen thuộc và nghề trồng cói, dệt cói cũng theo đó phát triển.

Qua hơn hai thế kỷ, hình ảnh những cánh đồng cói đã trở thành một phần cảnh quan của Kim Sơn. Đến mùa thu hoạch, cói được cắt rồi vận chuyển về, chẻ và trải thành từng lớp dưới nắng. Từ những thân cây xanh mọc trên đất bồi, người thợ phải trải qua hàng loạt công đoạn trước khi có được nguyên liệu đủ tiêu chuẩn đưa lên khung dệt.

Cũng chính quá trình ấy tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa nghề thủ công với lịch sử mở đất. Người dân không chỉ khai phá đất để sinh sống mà còn học cách tận dụng đặc tính của vùng đất mới, lựa chọn loại cây phù hợp rồi từng bước hình thành sinh kế kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nhìn một chiếc túi hay tấm chiếu đã hoàn thiện, ít người hình dung phía sau đó là chuỗi công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian và kinh nghiệm.

Cói sau khi trưởng thành phải được thu hoạch, lựa chọn, chẻ rồi phơi. Người làm nghề phải biết lựa những sợi có độ dài, độ dai và màu sắc phù hợp với từng loại sản phẩm. Nếu cần tạo màu, cói tiếp tục trải qua công đoạn nhuộm trước khi được đưa vào đan hoặc dệt.

Trong nghề truyền thống, chiếu cói là một trong những sản phẩm quen thuộc nhất của Kim Sơn. Riêng với những tấm chiếu có hoa văn, yêu cầu dành cho người thợ càng cao. Các thao tác phải liên tục và chính xác để từng sợi cói kết nối đúng vị trí, tạo thành hoa văn đều đặn trên bề mặt.

Kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ giúp người thợ hiểu đặc tính của từng sợi nguyên liệu. Cói quá non, quá già, chưa đủ khô hay không đạt độ dai đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm. Vì thế, nghề này không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn đòi hỏi khả năng lựa chọn và xử lý nguyên liệu ngay từ đầu.

Theo thời gian, sản phẩm của làng nghề cũng thay đổi đáng kể. Nếu trước đây cói thường gắn với hình ảnh những tấm chiếu quen thuộc trong mỗi gia đình thì ngày nay nguyên liệu này đã xuất hiện trong nhiều sản phẩm có tính thẩm mỹ cao hơn như túi xách, mũ, dép, giỏ, hộp đựng, đồ trang trí và các sản phẩm thủ công phục vụ thị trường.

Một số kỹ thuật mới cũng được áp dụng trong quá trình hoàn thiện nhằm tăng độ bền, giữ dáng và hạn chế tình trạng ẩm mốc. Mẫu mã, màu sắc liên tục được thay đổi để những sản phẩm được tạo nên từ nguyên liệu truyền thống có thể thích nghi với nhu cầu tiêu dùng hiện đại.

Nhờ vậy, cây cói không còn chỉ gắn với một sản phẩm duy nhất. Từ loại cây bình dị trên những bãi bồi, người dân Kim Sơn đã tìm cách nâng giá trị bằng chính kỹ năng thủ công được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hơn 200 năm giữ nghề trên vùng đất lấn biển

Điều làm nên nét riêng của nghề cói Kim Sơn nằm ở mối quan hệ giữa con người, nghề truyền thống và quá trình hình thành vùng đất.

Từ cuộc khai hoang năm 1829, người dân qua nhiều thế hệ tiếp tục quai đê, cải tạo đất và mở rộng không gian sản xuất. Cây cói vì thế không đơn thuần là nguyên liệu của một nghề thủ công mà còn gợi nhắc hành trình con người thích nghi với vùng đất ven biển.

Ở nhiều gia đình, các công đoạn của nghề từng trở thành một phần sinh hoạt thường ngày. Người lớn làm nghề, trẻ nhỏ lớn lên bên những bó cói phơi ngoài sân và tiếng khung dệt. Kỹ năng lựa cói, chẻ sợi, nhuộm màu hay đan dệt được truyền lại trong gia đình, giúp nghề tồn tại qua những biến đổi của đời sống.

Ngày nay, khi đến Kim Sơn, bên cạnh những địa danh nổi tiếng như Nhà thờ Phát Diệm, du khách còn có thể tìm hiểu một không gian văn hóa được hình thành từ lao động. Những cánh đồng cói, sân phơi nguyên liệu và đôi tay người thợ kể lại một câu chuyện khác về Ninh Bình, không phải bằng những công trình đồ sộ mà bằng một nghề đã bám rễ trên vùng đất này suốt hơn hai thế kỷ.

Sức sống của làng nghề cũng nằm ở khả năng thay đổi. Từ chiếc chiếu truyền thống, người thợ đã đưa cói vào những sản phẩm có kiểu dáng và công năng mới, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường trong khi vẫn giữ nguyên liệu và kỹ thuật thủ công làm nền tảng.

Nếu Tràng An, Hoa Lư hay Bái Đính tạo nên những hình ảnh quen thuộc khi nhắc đến Ninh Bình, vùng Kim Sơn lại mang một sắc thái khác. Đây là câu chuyện về những con người đi mở đất, quai đê, lấn biển và tìm cách sinh sống trên vùng đất mới.

Hơn 200 năm kể từ cuộc khai phá năm 1829, những sợi cói vẫn tiếp tục được thu hoạch, phơi dưới nắng rồi đi qua đôi tay người thợ để trở thành những sản phẩm thủ công. Từ một loài cây mọc trên vùng đất bồi ven biển, cói đã trở thành một phần trong lịch sử và bản sắc của vùng đất Kim Sơn.