Mỹ đưa Việt Nam vào diện cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ

Việc Mỹ đưa Việt Nam vào diện cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ trong Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 đang tạo thêm áp lực đáng kể lên cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là những doanh nghiệp có thị trường trọng điểm tại Mỹ hoặc tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngay sau khi báo cáo được công bố, nhiều hiệp hội ngành hàng đã phát đi khuyến cáo yêu cầu doanh nghiệp khẩn trương rà soát các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch trong hoạt động sản xuất – xuất khẩu.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), động thái mới từ phía Mỹ cho thấy các yêu cầu về sở hữu trí tuệ đang ngày càng được lồng ghép sâu hơn vào hàng rào thương mại và tiêu chuẩn nhập khẩu. Đáng chú ý, Mỹ hiện không chỉ tập trung vào các hành vi vi phạm trực tiếp như hàng giả hay xâm phạm nhãn hiệu, mà còn siết chặt các yếu tố liên quan tới phần mềm không bản quyền, sao chép bao bì, gian lận thương mại điện tử và tính minh bạch của chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

VASEP cảnh báo không ít doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn sử dụng phần mềm chưa được cấp phép hoặc chưa đăng ký bảo hộ thương hiệu tại thị trường xuất khẩu. Đây có thể trở thành rủi ro lớn nếu xảy ra tranh chấp hoặc bị cơ quan nhập khẩu kiểm tra.

Theo các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp cần nhanh chóng rà soát lại toàn bộ hệ thống tài sản trí tuệ đang sử dụng, bao gồm thương hiệu, thiết kế bao bì, hình ảnh quảng bá, phần mềm quản lý, hệ thống truy xuất nguồn gốc và các tài liệu chứng minh quyền sử dụng hợp pháp. Trong bối cảnh xuất khẩu qua các nền tảng số ngày càng phổ biến, việc sử dụng hình ảnh hoặc nội dung quảng bá không có bản quyền cũng có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ bị kiện tụng hoặc bị đối tác ngừng hợp tác.

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, xem việc tuân thủ sở hữu trí tuệ là một phần trong chiến lược quản trị rủi ro thương mại thay vì chỉ xử lý khi phát sinh tranh chấp. Theo VCCI, các doanh nghiệp xuất khẩu nên chủ động đăng ký bảo hộ thương hiệu tại các thị trường trọng điểm, chuẩn hóa hồ sơ truy xuất nguồn gốc, rà soát việc sử dụng phần mềm và xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu minh bạch.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng được khuyến nghị xây dựng bộ phận hoặc nhân sự chuyên trách về tuân thủ thương mại và sở hữu trí tuệ thay vì giao kiêm nhiệm như trước đây. Giới chuyên gia đánh giá xu hướng siết chặt tiêu chuẩn sở hữu trí tuệ cho thấy các thị trường lớn như Mỹ đang chuyển mạnh từ kiểm soát hàng hóa sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng và hệ thống quản trị doanh nghiệp.

Điều này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển từ tư duy “đáp ứng đơn hàng” sang “đáp ứng chuẩn mực thị trường”, trong đó sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá độ tin cậy và mức độ an toàn của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.