Mở đường cho dòng vốn ngân hàng vào thị trường tín chỉ carbon

Từ nghĩa vụ carbon đến nhu cầu vốn

Ngày 14/8, tại TP.HCM, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”, với sự tham gia của các ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.

Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh thị trường carbon Việt Nam chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang tổ chức vận hành trên thực tế. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, ngày 29/6/2026, Sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Theo Thứ trưởng, việc đưa sàn vào vận hành là bước quan trọng nhằm hình thành công cụ kinh tế phục vụ mục tiêu giảm phát thải. Qua đó, doanh nghiệp có thêm lựa chọn trong việc thực hiện các giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, đồng thời thích ứng với yêu cầu xanh ngày càng cao từ thị trường quốc tế.

Sự hình thành thị trường carbon cũng được kỳ vọng mở thêm kênh huy động nguồn lực tài chính và công nghệ cho quá trình chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, một vấn đề được đặt ra là khi doanh nghiệp phát sinh nhu cầu mua tín chỉ carbon, nguồn vốn ngân hàng có thể tham gia ở mức độ nào?

Trao đổi tại diễn đàn, TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), cho rằng thanh khoản hiện vẫn là một trong những vấn đề cần được cải thiện của thị trường carbon.

Theo ông, quy mô giao dịch xanh còn nhỏ, hoạt động phát hành riêng lẻ vẫn chiếm ưu thế, trong khi thanh khoản trên thị trường thứ cấp còn hạn chế. Đây là yếu tố quan trọng bởi nếu muốn tín chỉ carbon dần trở thành một loại tài sản có khả năng thu hút dòng vốn tài chính, thị trường phải có đủ chiều sâu.

Khi thị trường chưa đủ thanh khoản, giá tín chỉ và khả năng chuyển nhượng chưa ổn định, việc doanh nghiệp sử dụng vốn vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon nhằm bù trừ phát thải sẽ khó triển khai trên diện rộng.

Tín chỉ carbon chưa mặc nhiên là tài sản được ngân hàng tài trợ

Trao đổi bên lề diễn đàn, lãnh đạo một số ngân hàng thương mại cho biết hoạt động cho vay xanh thời gian qua vẫn gặp một số vướng mắc liên quan đến tiêu chí và cơ chế đánh giá.

Một khoản tín dụng xanh không chỉ được thẩm định về khả năng trả nợ mà còn phải xác định rõ nguồn vốn được sử dụng vào đâu, có đáp ứng các tiêu chí xanh hay không và tác động môi trường được đo lường, báo cáo như thế nào.Do đó, việc một tài sản gắn với mục tiêu giảm phát thải không đồng nghĩa ngân hàng có thể tự động cấp tín dụng để doanh nghiệp mua tài sản đó.

Với tín chỉ carbon, ngân hàng còn phải xem xét nhiều yếu tố như tính pháp lý, chất lượng tín chỉ, khả năng xác định giá trị, thanh khoản, khả năng chuyển nhượng, dòng tiền và năng lực trả nợ của doanh nghiệp.

TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng cần tiếp tục tạo và gia tăng thanh khoản để thị trường carbon không chỉ là nơi doanh nghiệp mua tín chỉ nhằm đáp ứng nghĩa vụ giảm phát thải, mà từng bước hình thành một thị trường có hoạt động đầu tư và giao dịch thực chất.

Khi thanh khoản được cải thiện, tín hiệu giá rõ ràng hơn và thị trường có chiều sâu, khả năng huy động vốn, trong đó có vốn ngân hàng, cho các hoạt động giảm phát thải cũng sẽ thuận lợi hơn.

Giao dịch phải “đủ hàng, đủ tiền”

Một nền tảng quan trọng khác đối với thị trường carbon là hệ thống lưu ký và thanh toán.

Bà Tạ Thanh Bình, Tổng giám đốc Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC), cho biết đơn vị này đã xây dựng hạ tầng tài chính với hệ thống công nghệ thông tin và cung cấp dịch vụ lưu ký, thanh toán đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch carbon trong nước.

Hệ thống được kết nối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và các thành viên lưu ký carbon là công ty chứng khoán.

Một nguyên tắc quan trọng là chủ thể tham gia phải bảo đảm đủ hàng, đủ tiền khi thực hiện giao dịch. Việc chuyển quyền sở hữu gắn với thanh toán được hoàn tất trong ngày T+0 theo phương thức thanh toán tổng tức thời (RTGS), với BIDV là ngân hàng thanh toán.

Trên hệ thống VSDC, số dư được quản lý theo từng thành viên nhưng hạch toán chi tiết đến từng khách hàng. Việc đăng ký tài khoản, ký gửi, rút ký gửi và xác định đối tượng được phép giao dịch đều được kiểm tra, đối chiếu với dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Khi nhận kết quả giao dịch từ HNX, hệ thống VSDC tự động kiểm tra và thông báo nghĩa vụ thanh toán. Lượng hạn ngạch hoặc tín chỉ mà bên bán phải giao được chuyển sang tài khoản chờ thanh toán, qua đó hạn chế nguy cơ tài sản tiếp tục được sử dụng cho nghĩa vụ khác.

Sau khi ngân hàng thanh toán xác nhận hoàn tất chuyển tiền, VSDC thực hiện ghi giảm tài sản của bên bán, ghi tăng cho bên mua và thông báo để các thành viên phân bổ tiền, tài sản tới từng khách hàng.

Cơ chế này cho thấy trong giai đoạn hiện tại, doanh nghiệp muốn mua tín chỉ carbon trước hết phải chủ động bảo đảm nguồn tiền cho giao dịch. Đây cũng là lý do nhu cầu về các sản phẩm tài chính phù hợp sẽ ngày càng rõ nét nếu nghĩa vụ mua tín chỉ của doanh nghiệp tăng lên.

Cần đưa dòng vốn tài chính sâu hơn vào thị trường carbon

Theo định hướng của Chính phủ, thị trường carbon không chỉ phục vụ việc thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải mà còn có thể tạo ra giá trị kinh tế mới, thu hút dòng vốn xanh, thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh, để thị trường carbon phát triển cần sự phối hợp của nhiều chủ thể. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch; các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực; các tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp, trong khi doanh nghiệp là chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Các chuyên gia cho rằng, một trong những hướng cần thúc đẩy trong thời gian tới là tạo thanh khoản và từng bước đưa tín chỉ carbon vào hệ sinh thái tài chính, thay vì giao dịch chỉ phát sinh khi doanh nghiệp bắt buộc phải đáp ứng nghĩa vụ phát thải.

Dư địa của thị trường còn lớn khi các nhóm dự án trong Danh mục phân loại xanh trải rộng từ năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, tài nguyên nước đến nông - lâm - thủy sản, công nghiệp chế biến và dịch vụ môi trường. Tuy nhiên, hoạt động giao dịch xanh hiện vẫn tập trung đáng kể ở lĩnh vực năng lượng, đặc biệt là năng lượng tái tạo.Vì vậy, câu hỏi “doanh nghiệp có thể vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon hay không?” chưa thể trả lời đơn giản bằng một cơ chế chung cho toàn thị trường.

Để dòng vốn tín dụng thực sự tham gia, thị trường cần hội tụ nhiều điều kiện: thanh khoản đủ lớn, cơ chế định giá đáng tin cậy, tín chỉ có chất lượng và pháp lý rõ ràng, khả năng chuyển nhượng được bảo đảm, đồng thời ngân hàng có cơ sở để đánh giá rủi ro và khả năng thu hồi vốn.

Khi những điều kiện này dần hoàn thiện, tín dụng ngân hàng có thể trở thành một mắt xích quan trọng tài trợ cho quá trình giảm phát thải của doanh nghiệp. Khi đó, thị trường carbon sẽ có cơ hội chuyển từ một cơ chế chủ yếu phục vụ tuân thủ sang một thị trường thực sự có giao dịch, dòng vốn và giá trị kinh tế.