Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) về tiềm năng đóng góp của người cao tuổi và những định hướng phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc tại Việt Nam.
Người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách
Thưa ông, cần thay đổi nhận thức và tư duy chính sách như thế nào để nhìn nhận người cao tuổi là một nguồn lực phát triển thay vì chỉ là đối tượng cần được chăm sóc, thụ hưởng?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, người cao tuổi là lực lượng có nhiều kinh nghiệm, kiến thức và không ít người vẫn có sức khỏe tốt, tư duy minh mẫn. Có những người ở tuổi 60, 70 vẫn có thể khởi nghiệp, giảng dạy, nghiên cứu. Thậm chí, tôi từng gặp người 92 tuổi vẫn dịch những cuốn sách dày. Ở Tràng An, có những phụ nữ 70 tuổi vẫn tham gia phục vụ du lịch, chèo thuyền. Điều đó cho thấy, nếu được khai thác và sử dụng hợp lý, người cao tuổi có thể đóng góp cho tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, phát triển kinh tế địa phương và các ngành nghề. Đây cũng là cách tránh lãng phí một nguồn lực xã hội.

Khi có việc làm và được tiếp tục đóng góp, người cao tuổi sẽ cảm thấy vui vẻ, có ích, giảm lo âu và cảm giác bị bỏ lại phía sau. Họ không chỉ có thêm thu nhập mà còn góp phần giảm gánh nặng an sinh xã hội, hỗ trợ gia đình. Đặc biệt, nhóm tuổi từ 60 đến 70 có nhiều giá trị về kinh nghiệm, kiến thức, sự trưởng thành và khả năng nhìn nhận vấn đề. Họ thường làm việc thận trọng, có trách nhiệm và đưa ra quyết định chín chắn. Tại Hàn Quốc, người cao tuổi vẫn làm nhiều công việc như lái taxi, giảng dạy, làm nông nghiệp, sản xuất, nhập dữ liệu. Một số công việc sản xuất hiện nay đã được robot hỗ trợ, người lao động chủ yếu vận hành thiết bị nên không đòi hỏi quá nhiều sức lực.
Tôi cho rằng, cần nhìn nhận người cao tuổi như một nguồn lực cần được sử dụng thông minh và hiệu quả. Nhiều quốc gia đã làm tốt điều này. Nếu biết phát huy, chúng ta vừa tránh lãng phí nguồn nhân lực, vừa tạo thêm giá trị kinh tế và giúp xã hội vận hành tốt hơn.
- Việt Nam với khoảng 16,5 triệu người cao tuổi, ông đánh giá như thế nào về tiềm năng đóng góp của lực lượng này đối với tăng trưởng kinh tế?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Việt Nam có khoảng 55 triệu lao động, trong khi số người cao tuổi đã lên tới 16,5 triệu người. Đây là lực lượng khá đông đảo. Tất nhiên, không phải ai cũng đủ sức khỏe để tiếp tục làm việc. Tuy nhiên, tôi cho rằng ít nhất khoảng một nửa, tương đương 8-10 triệu người, vẫn có khả năng tham gia các hoạt động kinh tế. Nếu được bố trí công việc phù hợp, lực lượng này có thể đóng góp đáng kể cho nền kinh tế, thậm chí tạo ra giá trị tương đương vài phần trăm GDP. Hiện nay, nhiều công việc không còn đòi hỏi nhiều sức lực mà cần trí tuệ, kinh nghiệm và khả năng tổ chức. Đây là những lợi thế của người cao tuổi.
Ở những vị trí quản lý, điều hành hoặc tư vấn chuyên môn, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm có giá trị rất lớn. Chẳng hạn, trong lĩnh vực pháp luật, một luật sư trên 60 tuổi có thể có kiến thức sâu rộng, từng trải qua nhiều vụ việc và hiểu rõ thực tiễn hơn người mới vào nghề. Những người đã được đào tạo, có kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp cũng không cần phải mất nhiều năm đào tạo lại.
Vì vậy, việc đánh giá khả năng lao động cần dựa trên kỹ năng, năng suất và hiệu quả công việc, thay vì chỉ căn cứ vào tuổi tác. Nhiều người cao tuổi từng công tác trong quân đội có tính kỷ luật cao, tác phong nghiêm túc và vẫn có thể đảm nhiệm tốt những công việc phù hợp.
Bên cạnh đóng góp từ lao động, người cao tuổi còn có vai trò quan trọng đối với tiêu dùng và tổng cầu. Khi có lương hưu, thu nhập ổn định hoặc tài sản tích lũy, họ có khả năng chi tiêu cho du lịch, đi lại, ăn uống, vui chơi và các dịch vụ khác. Thực tế, lượng khách du lịch cao tuổi đến từ Nhật Bản, Trung Quốc cho thấy đây là nhóm khách hàng có nhu cầu và khả năng chi trả. Người cao tuổi cũng có thể hỗ trợ tài chính cho con cháu, qua đó góp phần tăng chi tiêu của các thành viên trong gia đình. Một số người còn sử dụng nguồn vốn tích lũy để đầu tư sản xuất, kinh doanh, phát triển trang trại, chăn nuôi hoặc các mô hình kinh tế khác. Như vậy, họ vừa kích thích tổng cầu, vừa góp phần tạo ra nguồn cung, việc làm và sinh kế cho gia đình, cộng đồng.

Mở rộng thị trường, hoàn thiện chính sách phát triển kinh tế bạc
Không chỉ là lực lượng lao động, người cao tuổi còn là nhóm khách hàng có nhu cầu tiêu dùng riêng. Theo ông, cần phát triển những loại hình dịch vụ nào để khai thác tiềm năng thị trường này?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, trước hết cần phát triển dịch vụ du lịch, đặc biệt là các sản phẩm du lịch dành cho người cao tuổi. Đây là nhóm khách hàng có nhu cầu đi lại, nghỉ dưỡng và trải nghiệm, do đó cần có những sản phẩm phù hợp với sức khỏe, sở thích và khả năng chi trả. Thứ hai, cần nghiên cứu phát triển các quỹ hưu trí. Nguồn vốn từ các quỹ này có thể được huy động thông qua các công cụ đầu tư như trái phiếu, qua đó tạo thêm nguồn lực cho phát triển kinh tế.
Thứ ba là các khu an dưỡng, dưỡng lão kết hợp khám, chữa bệnh, vui chơi, giải trí và rèn luyện sức khỏe. Đây có thể là những dịch vụ chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi. Khi hình thành các khu dịch vụ này, nhiều ngành nghề liên quan cũng có cơ hội phát triển. Thứ tư, cần quan tâm đến dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình. Nhật Bản đã phát triển mô hình chăm sóc theo hình thức một người hỗ trợ một người, qua đó tạo việc làm cho nhiều lao động. Việt Nam có thể nghiên cứu những mô hình phù hợp với điều kiện thực tế.
- Để hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc, theo ông, đâu là những chính sách và giải pháp cần ưu tiên?
PGS. TS Nguyễn Thường Lạng: Theo tôi, trước hết, Nhà nước cần tăng cường tuyên truyền để xã hội nhận thức đầy đủ hơn về vai trò, vị trí và tiềm năng của kinh tế bạc. Cần có những tài liệu, công trình nghiên cứu, sách hướng dẫn để tổng kết kinh nghiệm và cung cấp thông tin về lĩnh vực này.
Thứ hai, cần xây dựng chính sách khuyến khích phát triển, trong đó có các chính sách về thuế, lãi suất, đất đai và ưu đãi đầu tư. Những dự án phục vụ người cao tuổi như du lịch, nghỉ dưỡng, dưỡng lão, vui chơi giải trí, khám chữa bệnh cần được quan tâm, tạo điều kiện triển khai thuận lợi.
Chẳng hạn, các địa phương có đông người cao tuổi cần chủ động phát triển những dịch vụ phù hợp. Hà Nội có số lượng người trên 80 tuổi rất lớn, đây là một thị trường có tiềm năng, đòi hỏi các dịch vụ chất lượng cao về chăm sóc sức khỏe, đi lại, nghỉ dưỡng và giải trí.
Thứ ba, cần xây dựng mô hình kinh tế bạc phù hợp với đặc điểm từng ngành, từng vùng. Ở khu vực nông thôn có thể phát triển kinh tế bạc gắn với nông nghiệp; tại các đô thị có thể tập trung vào thương mại, dịch vụ, công nghệ cao và kinh tế sáng tạo.
Nhu cầu sinh hoạt của người cao tuổi có những đặc điểm riêng và mong muốn có không gian, hoạt động phù hợp để tập thể dục, vui chơi, giao lưu. Nếu tổ chức được những dịch vụ đáp ứng nhu cầu đó, người cao tuổi sẽ có thêm cơ hội tham gia đời sống xã hội, đồng thời tạo ra sức mua và kích thích các hoạt động kinh tế. Tôi cho rằng, phát triển kinh tế bạc cần được nhìn nhận như một hướng đi có khả năng tạo thêm động lực cho tăng trưởng. Điều quan trọng là phải xác định đúng nhu cầu, xây dựng chính sách phù hợp và khai thác hiệu quả nguồn lực này.
Xin cảm ơn ông!
Già hóa dân số là xu hướng không thể đảo ngược, đang đặt ra những yêu cầu mới đối với tăng trưởng kinh tế, thị trường lao động, hệ thống an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe. Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh. Hiện cả nước có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số; trong đó, hơn 9 triệu người vẫn tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh và khoảng 400.000 người đang làm chủ doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh.
Những con số này cho thấy người cao tuổi không đứng ngoài quá trình phát triển mà đang trực tiếp tạo ra giá trị cho nền kinh tế. Với sự chung tay của Chính phủ, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, cộng đồng, gia đình và mỗi người dân, hệ sinh thái kinh tế bạc Việt Nam được kỳ vọng sẽ từng bước phát triển bền vững, đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi.















