Chứng khoán Việt Nam mất 1,3 triệu tỷ đồng vốn hóa: Điều gì đang xảy ra?

Phiên giảm 62,03 điểm ngày 22/7 khiến VN-Index lùi xuống dưới 1.670 điểm, thấp nhất kể từ cuối tháng 3 và ghi nhận mức giảm mạnh nhất trong gần bốn tháng. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào cú rơi của một phiên sẽ rất dễ bỏ qua bức tranh lớn hơn: thị trường đã trải qua hơn hai tháng điều chỉnh liên tục kể từ đỉnh ngày 18/5, khiến VN-Index mất gần 260 điểm, tương đương 13,4% giá trị.

Hệ quả là khoảng 1,3 triệu tỷ đồng vốn hóa đã biến mất khỏi thị trường. Riêng HoSE giảm gần 1,2 triệu tỷ đồng, còn khoảng 7,9 triệu tỷ đồng. Quy mô điều chỉnh này không đơn thuần phản ánh sự suy giảm của giá cổ phiếu, mà cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn giải đòn bẩy mạnh nhất kể từ đầu năm.

Đòn bẩy tài chính là mắt xích quan trọng của nhịp giảm. Cuối quý II/2026, dư nợ cho vay tại các công ty chứng khoán, bao gồm margin và ứng trước tiền bán, ước đạt khoảng 445.000 tỷ đồng, trong đó dư nợ margin lên tới 435.000 tỷ đồng, tăng thêm khoảng 30.000 tỷ đồng chỉ sau một quý và lập mức cao nhất từ trước đến nay. Khi thị trường mất xu hướng tăng, quy mô đòn bẩy lớn khiến áp lực bán bị khuếch đại nhanh hơn nhiều so với các nhịp điều chỉnh thông thường.

Điểm đáng chú ý là áp lực lần này không đến chủ yếu từ nhà đầu tư cá nhân. Thanh khoản thị trường duy trì ở mức thấp trong nhiều tháng cho thấy phần lớn nhà đầu tư nhỏ lẻ đã chủ động giảm sử dụng margin từ trước. Nguồn cung được cho là đến nhiều hơn từ các tổ chức trong nước, cổ đông lớn hoặc chủ doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy ở quy mô lớn. Điều này lý giải vì sao áp lực bán xuất hiện quyết liệt nhưng lực cầu đối ứng lại khá mỏng.

Phiên giao dịch ngày 22/7 là minh chứng rõ nhất cho quá trình đó. Buổi sáng, thị trường vẫn xuất hiện những nỗ lực cân bằng. Nhưng chỉ trong khoảng 30 phút cuối phiên, bên bán đồng loạt hạ giá để thoát hàng. Thanh khoản không tăng đột biến so với buổi sáng, trong khi giá cổ phiếu giảm rất mạnh, phản ánh tâm lý ưu tiên bán bằng được thay vì chờ giá hồi.

Dấu hiệu này còn thể hiện qua cơ cấu dòng tiền. Giá trị giao dịch của nhóm cổ phiếu giảm trên 2% chiếm tới 57% thanh khoản toàn HoSE, cao hơn đáng kể so với phiên sáng. Điều đó cho thấy lượng giao dịch tập trung vào các lệnh bán ở vùng giá thấp - đặc trưng của giai đoạn giải chấp và cắt giảm đòn bẩy.

Áp lực cũng dồn vào chính nhóm cổ phiếu có ảnh hưởng lớn nhất tới chỉ số. VIC và VHM đồng loạt giảm sàn trong đợt ATC sau khi vẫn nỗ lực giữ giá phần lớn thời gian giao dịch. MWG cũng đóng cửa ở mức giá sàn. Cùng với đó, VCB, CTG, GAS, TCB đều giảm mạnh, khiến rổ VN30 có tới 27 mã giảm giá. Khi các cổ phiếu vốn hóa lớn đồng loạt suy yếu, mức giảm của VN-Index bị khuếch đại nhanh hơn nhiều so với độ rộng thực tế của thị trường.

Một yếu tố khác khiến quá trình điều chỉnh kéo dài là sự thiếu vắng của dòng tiền mới. Dù nhiều cổ phiếu bluechip đã giảm sâu về vùng định giá hấp dẫn, lực cầu bắt đáy vẫn khá dè dặt. Trong khi đó, khối ngoại tiếp tục duy trì xu hướng bán ròng. Riêng phiên 22/7, nhà đầu tư nước ngoài bán ròng gần 1.936 tỷ đồng trên HoSE - mức cao nhất trong 13 phiên. Lũy kế từ đầu năm, giá trị bán ròng đã lên gần 85.000 tỷ đồng và chưa ghi nhận tháng nào đảo chiều sang mua ròng.

Ở góc nhìn khác, chính nhịp điều chỉnh mạnh cũng đang đưa định giá thị trường về vùng hấp dẫn hơn. P/E của VN-Index hiện chỉ quanh 12 lần; nếu loại nhóm cổ phiếu Vingroup, mức định giá còn dưới 10 lần - thấp hơn đáng kể so với trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, định giá rẻ không đồng nghĩa thị trường sẽ lập tức tạo đáy. Khi quá trình giải chấp chưa kết thúc và dòng tiền còn thận trọng, yếu tố định giá khó có thể tự mình đảo ngược xu hướng.

Điểm tựa lớn nhất của thị trường trong giai đoạn tới nhiều khả năng sẽ đến từ kết quả kinh doanh quý II. Những doanh nghiệp duy trì tăng trưởng lợi nhuận có thể thu hút dòng tiền trở lại, trong khi các trường hợp không đáp ứng kỳ vọng sẽ tiếp tục chịu áp lực bán. Sau giai đoạn thị trường tăng dựa nhiều vào kỳ vọng, dòng tiền đang có xu hướng quay trở lại với yếu tố cơ bản.

Ông Lương Duy Phước, Giám đốc Phân tích Chứng khoán Kafi, cho rằng khi quá trình giải chấp dần được hấp thụ, thị trường có thể hồi phục tương đối nhanh. Theo ông, vùng 1.630-1.650 điểm là khu vực cần theo dõi trong bối cảnh áp lực bán kỹ thuật vẫn còn lớn. Dù vậy, chuyên gia này cũng nhấn mạnh chưa có nhiều cơ sở để khẳng định thị trường đã bước vào một chu kỳ giảm dài hạn, bởi nền tảng kinh tế vẫn duy trì tín hiệu tích cực với GDP 6 tháng tăng 8,18%, IIP tăng 10,8%, vốn FDI đăng ký tăng 61% và FDI thực hiện tăng 11,2%.

Trong bối cảnh đó, điều quan trọng nhất với nhà đầu tư không phải là cố đoán đáy của VN-Index, mà là đánh giá lại cấu trúc danh mục. Giai đoạn giải đòn bẩy thường tạo ra những biến động rất mạnh về giá, nhưng cũng là thời điểm thị trường bắt đầu phân hóa rõ giữa những doanh nghiệp còn giữ được nền tảng tăng trưởng và những cổ phiếu chỉ đi lên nhờ dòng tiền. Khi áp lực bán kỹ thuật lắng xuống, chính chất lượng doanh nghiệp sẽ quyết định dòng tiền quay trở lại đâu trước.