Sau hơn 10 năm, trái phiếu được xếp hạng tín nhiệm mới chiếm 1,6% lượng phát hành

Theo dự thảo Tờ trình và Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định 88/2014/NĐ-CP, năm 2025, giá trị trái phiếu doanh nghiệp được xếp hạng tín nhiệm đạt khoảng 10,2 nghìn tỷ đồng, tăng gấp 3,1 lần so với năm trước nhưng chỉ tương đương 1,6% tổng giá trị phát hành. Bộ Tài chính đánh giá thị trường xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển.

Đến cuối năm 2025, Việt Nam có 5 doanh nghiệp được cấp phép cung cấp dịch vụ xếp hạng tín nhiệm gồm Saigon Ratings, FiinRatings, VIS Rating, S&I và Thiên Minh. Các doanh nghiệp này đã ký 228 hợp đồng, trong đó có 174 hợp đồng xếp hạng doanh nghiệp và tổ chức phát hành, nhưng chỉ 17 hợp đồng xếp hạng công cụ nợ, gồm 16 trái phiếu phát hành riêng lẻ và một trái phiếu phát hành ra công chúng.

Tổng doanh thu của toàn thị trường năm 2025 đạt khoảng 62 tỷ đồng, tăng 20% so với năm trước. Theo Bộ Tài chính, hoạt động của các doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu tập trung vào xếp hạng doanh nghiệp và tổ chức phát hành, trong khi số lượng hợp đồng xếp hạng trái phiếu còn rất hạn chế.

Một nguyên nhân được cơ quan quản lý chỉ ra là nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ vai trò của xếp hạng tín nhiệm. Không ít tổ chức phát hành chỉ sử dụng dịch vụ khi thuộc diện bắt buộc do cân nhắc chi phí, thời gian thực hiện, lo ngại phải cung cấp thông tin hoặc kết quả xếp hạng không đạt như kỳ vọng.

Nhu cầu sử dụng dịch vụ cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ diễn biến của thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Trong những giai đoạn thị trường trầm lắng hoặc chịu tác động từ biến động kinh tế vĩ mô và tâm lý nhà đầu tư, số lượng doanh nghiệp phát hành giảm, kéo theo nhu cầu xếp hạng tín nhiệm suy giảm.

Bộ Tài chính cũng cho biết qua kiểm tra định kỳ đã phát hiện một số tồn tại tại các doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm. Một số đơn vị chưa công bố đầy đủ thông tin khi khách hàng chuyển đổi dịch vụ hoặc thanh lý hợp đồng trước thời hạn, bố trí nhân sự tham gia hợp đồng chưa đúng quy định, đồng thời chưa xây dựng đầy đủ quy trình và cơ chế phòng ngừa rủi ro. Cơ quan quản lý đã yêu cầu các doanh nghiệp khắc phục và chấn chỉnh.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đang xây dựng nghị định mới thay thế Nghị định 88. Dự thảo đề xuất nâng vốn điều lệ tối thiểu của doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm từ 15 tỷ đồng lên 25 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp phải duy trì mức vốn thực góp này trong suốt quá trình hoạt động.

Dự thảo cũng mở rộng phạm vi hoạt động của doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm. Ngoài xếp hạng doanh nghiệp và công cụ nợ, các đơn vị sẽ được cung cấp dịch vụ thông tin về xếp hạng tín nhiệm, đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và các dịch vụ khác theo quy định của pháp luật, với điều kiện không phát sinh xung đột lợi ích.

Để bảo đảm tính độc lập, dự thảo bổ sung nhiều quy định mới như cấm doanh nghiệp xếp hạng nắm giữ cổ phiếu, phần vốn góp hoặc công cụ nợ của tổ chức được xếp hạng trong thời gian thực hiện hợp đồng; không được cung cấp dịch vụ cho người có liên quan và không được có quan hệ góp vốn hoặc sở hữu hưởng lợi với tổ chức được xếp hạng. Người quản lý, chuyên viên phân tích và thành viên Hội đồng xếp hạng tín nhiệm cũng bị hạn chế tham gia nếu có khả năng phát sinh xung đột lợi ích.

Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo yêu cầu mỗi doanh nghiệp phải thành lập bộ phận kiểm soát nội bộ độc lập với bộ phận kinh doanh và bộ phận chuyên môn. Bộ phận này có trách nhiệm giám sát việc tuân thủ pháp luật, theo dõi tính độc lập của hoạt động xếp hạng, xây dựng cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích và hằng năm phải được kiểm toán đánh giá.

Dự thảo cũng bổ sung các trường hợp thu hồi giấy phép kinh doanh dịch vụ xếp hạng tín nhiệm, như không duy trì điều kiện về vốn, cổ đông hoặc nhân sự trong 6 tháng liên tiếp; không cung cấp dịch vụ trong hai năm sau khi được cấp phép; gian lận hồ sơ hoặc vi phạm nghiêm trọng quy định của nghị định. Doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép sẽ không được nộp hồ sơ xin cấp lại trong thời hạn ba năm.

Theo lộ trình pháp lý, từ ngày 1/1/2023, một số trường hợp phát hành trái phiếu ra công chúng đã phải có kết quả xếp hạng tín nhiệm; từ ngày 1/1/2024 áp dụng đối với một số trường hợp phát hành riêng lẻ. Đến ngày 1/1/2026, theo Luật Chứng khoán sửa đổi và Nghị định 245/2025/NĐ-CP, trái phiếu doanh nghiệp chào bán ra công chúng và trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư cá nhân đều bắt buộc phải được xếp hạng tín nhiệm trước khi phát hành.