Nợ xấu phình to, các ngân hàng đang âm thầm xây “kho dự phòng”

Lợi nhuận ngân hàng đang bắt đầu chậm lại, nhưng điều thị trường quan tâm hơn lúc này nằm ở một xu hướng khác: các nhà băng đang đồng loạt tăng mạnh trích lập dự phòng để chuẩn bị cho một chu kỳ nợ xấu khó khăn hơn phía trước. Sau nhiều năm ưu tiên tăng trưởng tín dụng, chiến lược của hệ thống hiện dường như đang dịch chuyển rõ sang trạng thái phòng thủ.

Báo cáo tài chính quý I/2026 cho thấy áp lực nợ xấu đã hiện rõ trên bảng cân đối. Tổng nợ xấu của 28 ngân hàng vượt 292.000 tỷ đồng, chiếm 1,99% tổng dư nợ, tăng đáng kể so với mức 1,85% cuối năm 2025. Tỷ lệ nợ có vấn đề toàn ngành cũng tăng thêm 11 điểm cơ bản lên 2,2%, phản ánh chất lượng tài sản đang suy giảm nhanh hơn kỳ vọng.

Áp lực tập trung mạnh ở nhóm ngân hàng quy mô vừa và nhỏ. LPBank, OCB, TPBank, PGBank hay VietBank đều ghi nhận nợ quá hạn tăng mạnh ở các khoản vay mua nhà, hộ kinh doanh và tín chấp tiêu dùng. Đây là nhóm khách hàng nhạy cảm nhất với lãi suất cao và dòng tiền suy yếu kéo dài sau giai đoạn tín dụng tăng nóng trước đó.

Ở chiều ngược lại, các ngân hàng lớn và ngân hàng quốc doanh vẫn duy trì trạng thái ổn định hơn nhờ danh mục cho vay đa dạng và nguồn thu phí tốt hơn. Tuy nhiên, quy mô nợ xấu tuyệt đối vẫn đang ở mức rất lớn. BIDV hiện dẫn đầu hệ thống với hơn 42.655 tỷ đồng nợ xấu, tiếp theo là Sacombank với 41.498 tỷ đồng và VPBank với 37.284 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý là thay vì trì hoãn ghi nhận rủi ro để giữ lợi nhuận, nhiều ngân hàng hiện chọn cách chủ động “xây kho” dự phòng từ sớm. Tổng chi phí dự phòng rủi ro tín dụng của 28 ngân hàng trong quý I lên tới gần 39.515 tỷ đồng, tăng 28% so với cùng kỳ. Đây là tín hiệu cho thấy hệ thống đang ưu tiên củng cố bộ đệm tài chính hơn là tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn.

Sacombank là trường hợp đáng chú ý nhất khi mạnh tay trích lập hơn 22.000 tỷ đồng, tăng 109%, khiến lợi nhuận giảm gần 43%. Eximbank tăng dự phòng gấp 2,5 lần, kéo lợi nhuận lao dốc 60%. LPBank cũng ghi nhận chi phí dự phòng tăng gần 4 lần. Nhiều ngân hàng khác như OCB, SHB, HDBank hay NCB đều đồng loạt tăng tốc trích lập.

Đằng sau các con số này là sự thay đổi trong tư duy điều hành. Nếu giai đoạn trước mục tiêu lớn nhất là tăng trưởng tín dụng và mở rộng quy mô tài sản, thì hiện tại ưu tiên đang chuyển sang làm sạch bảng cân đối và kéo dài khả năng chống chịu. Chủ tịch ACB Trần Hùng Huy gọi đây là “bước lùi cần thiết” để chuẩn bị cho chu kỳ 2026-2027 với trạng thái chủ động hơn.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh áp lực hệ thống chưa thực sự hạ nhiệt. Lãi suất vẫn neo ở vùng cao, thanh khoản doanh nghiệp còn khó khăn, thị trường bất động sản hồi phục chậm trong khi áp lực từ thương mại toàn cầu và tỷ giá tiếp tục ảnh hưởng tới khả năng trả nợ của doanh nghiệp xuất khẩu. Khi dòng tiền toàn nền kinh tế chưa hồi phục đồng đều, rủi ro nợ xấu có thể còn kéo dài hơn dự kiến.

Một điểm đáng chú ý khác là tỷ lệ bao phủ nợ xấu của nhiều ngân hàng đang suy giảm, đặc biệt ở nhóm ngân hàng bán lẻ. Điều này buộc các nhà băng phải tăng mạnh dự phòng nếu muốn duy trì khả năng chống chịu trong trường hợp chu kỳ tín dụng tiếp tục xấu đi. Theo MBS, tỷ lệ trích lập toàn ngành có thể duy trì quanh mức 1,5% trong năm nay để giữ nợ xấu dưới ngưỡng 2%.

Thị trường vì vậy có thể sẽ phải làm quen với một trạng thái mới của ngành ngân hàng: tăng trưởng chậm hơn, lợi nhuận bớt đột biến hơn nhưng bảng cân đối an toàn hơn. Sau nhiều năm ưu tiên mở rộng tín dụng, các nhà băng hiện dường như đang chấp nhận hy sinh một phần lợi nhuận hiện tại để đổi lấy khả năng chống chịu cho chu kỳ tới.