Nhập siêu gần 14 tỷ USD, vì sao tỷ giá vẫn "án binh bất động"?

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa trong 5 tháng đầu năm đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 215,66 tỷ USD, tăng 19,5%, còn nhập khẩu đạt 229,46 tỷ USD, tăng tới 30,8%.

Kết quả là cán cân thương mại hàng hóa ghi nhận mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD. Đây cũng là tháng thứ năm liên tiếp nền kinh tế ở trạng thái nhập siêu, trái ngược với cùng kỳ năm ngoái khi Việt Nam xuất siêu khoảng 5,1 tỷ USD.

Theo TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia, có ba nguyên nhân chính dẫn tới sự gia tăng mạnh của nhập khẩu trong năm nay. Thứ nhất, nhiều doanh nghiệp chủ động tăng nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào nhằm dự phòng rủi ro trước những biến động địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng.

Thứ hai, giá nhập khẩu của nhiều nhóm hàng quan trọng tăng đáng kể, đặc biệt là năng lượng, phân bón, linh kiện điện tử, thiết bị sản xuất và các mặt hàng phục vụ công nghiệp.

Thứ ba, nguyên nhân mang tính cấu trúc đến từ đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam khi khu vực FDI tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động xuất khẩu. Trong 5 tháng đầu năm, khối doanh nghiệp FDI chiếm khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu và 72% kim ngạch nhập khẩu hàng hóa. Khu vực này vẫn xuất siêu gần 7 tỷ USD, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước nhập siêu khoảng 20,8 tỷ USD.

Theo TS. Cấn Văn Lực, hai nguyên nhân đầu có thể mang tính chu kỳ và sẽ giảm dần khi căng thẳng địa chính trị hạ nhiệt, hoạt động tích trữ nguyên liệu suy giảm và giá hàng hóa nhập khẩu ổn định hơn. Trong khi đó, nguyên nhân thứ ba phản ánh những vấn đề dài hạn liên quan đến năng lực cạnh tranh, tỷ lệ nội địa hóa và khả năng tận dụng các hiệp định thương mại tự do của doanh nghiệp trong nước.

Điều khiến thị trường quan tâm hơn là tác động của nhập siêu tới cán cân ngoại tệ và tỷ giá. Thông thường, nhập siêu kéo dài sẽ làm gia tăng nhu cầu ngoại tệ để thanh toán hàng nhập khẩu, từ đó tạo áp lực lên tỷ giá. Tuy nhiên, diễn biến thực tế trong năm nay lại cho thấy một bức tranh khác.

Theo TS. Cấn Văn Lực, trong 5 tháng đầu năm, tỷ giá liên ngân hàng chỉ tăng khoảng 0,06% so với đầu năm, thấp hơn đáng kể mức tăng 2,1% cùng kỳ năm 2025.

Nguyên nhân là cán cân ngoại tệ của Việt Nam hiện không chỉ phụ thuộc vào thương mại hàng hóa. Chênh lệch lãi suất giữa VND và USD đang ở mức tương đối cao, giúp hạn chế dòng vốn ngoại tệ chảy ra nước ngoài. Đồng thời, sự điều chỉnh của giá vàng cũng góp phần giảm áp lực lên thị trường ngoại hối.

Quan trọng hơn, các nguồn cung ngoại tệ khác tiếp tục duy trì tích cực. Dòng vốn FDI giải ngân tăng trưởng ổn định, lượng kiều hối duy trì khả quan và sự phục hồi của du lịch quốc tế đang tạo nguồn cung ngoại tệ đáng kể cho nền kinh tế. Nhờ những yếu tố này, tỷ giá USD/VND vẫn vận động trong biên độ kiểm soát dù cán cân thương mại hàng hóa và dịch vụ đang ở trạng thái thâm hụt.

Ở góc nhìn dài hơn, TS. Cấn Văn Lực cho rằng áp lực tỷ giá trong năm 2026 có thể vẫn ở mức tương đối thấp. Theo dự báo của ông, tỷ giá USD/VND cả năm chỉ có thể tăng khoảng 1-2% nếu các điều kiện hiện tại tiếp tục được duy trì.

Đáng chú ý, chuyên gia này cho rằng nhập siêu nhiều khả năng sẽ giảm dần trong các tháng cuối năm khi nhu cầu tích trữ hàng hóa hạ nhiệt và giá nhập khẩu ổn định hơn. Thậm chí, cán cân thương mại cả năm 2026 vẫn có khả năng quay lại trạng thái xuất siêu khoảng 2-4 tỷ USD.

Bên cạnh đó, việc thị trường chứng khoán Việt Nam dự kiến được FTSE Russell nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026 cũng có thể tạo thêm động lực thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp, qua đó hỗ trợ cán cân ngoại tệ và ổn định tỷ giá.

Nhìn từ góc độ này, nhập siêu của năm 2026 phản ánh nhiều hơn nhu cầu tích trữ đầu vào và đặc điểm cấu trúc của nền kinh tế hơn là dấu hiệu mất cân đối nghiêm trọng của cán cân thanh toán. Điều đó lý giải vì sao dù nhập siêu ở mức cao nhất nhiều năm, tỷ giá vẫn đang duy trì trạng thái ổn định tương đối.