Ngôi làng cổ từng là “thủ phủ” gốm xứ Kinh Bắc và dấu mốc một thời vàng son

Giữa quá trình đô thị hóa nhanh của vùng Kinh Bắc, làng Thổ Hà vẫn lưu giữ được một không gian đặc biệt. Những con ngõ hẹp, mái nhà cũ, đình, chùa, từ chỉ và các bức tường được xây bằng gạch, mảnh gốm, tiểu sành khiến nơi đây mang dáng dấp của một làng quê Bắc Bộ từ nhiều thế hệ trước.

Thổ Hà hiện thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Ngôi làng nằm bên sông Cầu, có vị trí gần như được bao bọc bởi sông nước. Chính đặc điểm này từng tạo nên khung cảnh "trên bến dưới thuyền" và góp phần định hình đời sống, sinh kế của cư dân địa phương.

Làng Thổ Hà và những con ngõ lưu dấu một thời gốm cổ

Làng Thổ Hà từng nổi tiếng với nghề gốm và được nhắc tới cùng những trung tâm gốm truyền thống lâu đời như Bát Tràng, Phù Lãng.

Nghề gốm ở đây từng có thời kỳ phát triển mạnh, tạo nên nhiều sản phẩm phục vụ đời sống. Điều thú vị là dấu tích của nghề không chỉ nằm trong ký ức người dân mà còn hiện diện ngay trên những bức tường, con đường và công trình của làng.

Đi sâu vào Thổ Hà, du khách dễ dàng bắt gặp những con ngõ nhỏ với tường gạch cũ nhuốm màu thời gian. Đặc biệt, một số đoạn tường còn có gạch nung, mảnh gốm và tiểu sành được tận dụng làm vật liệu xây dựng. Qua hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, bề mặt phủ màu rêu phong tạo nên diện mạo rất riêng.

Nghề gốm sau đó dần mai một. Người dân chuyển sang nhiều nghề khác, trong đó có sản xuất bánh đa nem, mì gạo và nấu rượu. Vào những ngày nắng đẹp, hình ảnh những phên bánh được phơi dọc đường làng, trên mái nhà hay khoảng sân tạo nên một nét đặc trưng khác của Thổ Hà ngày nay.

Không gian làng cũng hấp dẫn bởi sự đan xen giữa sinh hoạt đời thường với kiến trúc truyền thống. Du khách có thể đi bộ qua những ngõ nhỏ, quan sát người dân làm bánh, ghé những ngôi nhà cũ rồi ra bến sông Cầu để cảm nhận nhịp sống của vùng quê Kinh Bắc.

Không chỉ có dấu tích nghề gốm, du lịch làng Thổ Hà còn hấp dẫn bởi hệ thống di tích dày đặc. Đình Thổ Hà là một trong những công trình tiêu biểu. Không gian đình mang đặc trưng kiến trúc truyền thống với nhiều chi tiết chạm khắc công phu. Năm 1964, đình được xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Một hiện vật đặc biệt tại đây là Cửa võng đình Thổ Hà, tác phẩm có giá trị nổi bật về nghệ thuật chạm khắc truyền thống và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Cách đó không xa là chùa Thổ Hà, tên chữ Đoan Minh Tự. Những dấu tích còn lại cho thấy công trình đã tồn tại từ nhiều thế kỷ trước. Chùa mang bố cục kiến trúc truyền thống, tạo thành một trong những điểm nhấn quan trọng của quần thể di sản trong làng.

Một địa điểm khác đáng chú ý là Từ chỉ Thổ Hà, được xây dựng từ khoảng thế kỷ XVII. Công trình thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, phản ánh truyền thống coi trọng việc học của cộng đồng cư dân địa phương.

Tại đây hiện còn các bia đá cùng nhiều đồ thờ, hoành phi, câu đối. Những tư liệu này góp phần kể lại lịch sử khoa bảng và đời sống văn hóa của một làng quê Kinh Bắc qua nhiều thế hệ.

Cổng làng, giếng cổ, miếu, điếm và những cây cổ thụ tiếp tục hoàn thiện bức tranh ấy. Không cần những công trình du lịch hiện đại, chính lớp kiến trúc cũ xen giữa đời sống thường nhật đã tạo nên sức hút cho Thổ Hà.

Từ làng gốm vang bóng đến miền quan họ bên sông Cầu

Nếu nghề gốm kể câu chuyện về một Thổ Hà tài hoa trong quá khứ thì quan họ lại tạo nên một lớp văn hóa đặc biệt cho vùng đất này.
Lễ hội Thổ Hà được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch, gắn với nhiều hoạt động văn hóa và tín ngưỡng truyền thống. Những canh hát quan họ, hoạt động lễ hội và trò chơi dân gian khiến không gian làng trở nên sôi động khác hẳn vẻ trầm mặc thường ngày.

Đặc biệt, hình ảnh những câu hát quan họ vang lên bên dòng sông Cầu tạo nên nét rất riêng của vùng Kinh Bắc. Người đến Thổ Hà vào dịp lễ hội vì thế không chỉ tham quan kiến trúc cổ mà còn có cơ hội tiếp cận một không gian văn hóa vẫn được cộng đồng gìn giữ.

Ngày thường, Thổ Hà lại trở về nhịp sống chậm rãi. Người dân làm bánh, phơi mì, nấu rượu; những chiếc xe đạp, xe máy len qua các con ngõ hẹp; bên ngoài là dòng sông Cầu lặng lẽ trôi.

Đó cũng là thời điểm thích hợp cho những người muốn chụp ảnh hoặc khám phá làng theo cách riêng. Thay vì đi thật nhanh qua các điểm tham quan, du khách có thể dành vài giờ đi bộ trong làng, ghé đình, chùa, từ chỉ rồi quan sát hoạt động sản xuất của các hộ dân.

Sự hấp dẫn của làng Thổ Hà vì thế không nằm ở một công trình riêng lẻ. Đó là tổng hòa của dòng sông Cầu, cổng làng, đình chùa, những con ngõ rêu phong, dấu tích gốm cổ, nghề làm bánh và đời sống của cộng đồng cư dân.

Giữa một vùng quê đang thay đổi nhanh chóng bởi đô thị hóa, việc những lớp ký ức ấy vẫn hiện diện khiến Thổ Hà trở thành điểm đến đáng chú ý với những người muốn tìm lại hình ảnh làng quê Bắc Bộ và không gian văn hóa Kinh Bắc xưa.