Lãi suất cao đang bào mòn ngân sách các nền kinh tế phát triển

Lạm phát dai dẳng, nợ công phình to và triển vọng lãi suất duy trì ở mức cao đang tạo ra sức ép mới lên ngân sách các nền kinh tế phát triển. Từ Mỹ, châu Âu đến Nhật Bản, chi phí vay nợ của chính phủ tăng mạnh, làm thu hẹp dư địa tài khóa trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế có dấu hiệu chậm lại.

Một trong những thay đổi lớn nhất của kinh tế toàn cầu sau giai đoạn tiền rẻ kéo dài là chi phí vốn đang trở lại mức cao hơn đáng kể. Điều này không chỉ tác động tới doanh nghiệp và người tiêu dùng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các chính phủ - những chủ thể đang gánh khối nợ công lớn nhất lịch sử.

Tại Pháp, tín hiệu cảnh báo đã xuất hiện rõ nét. Đầu tháng 6, Cơ quan Quản lý nợ công nước này phát hành thành công 9,2 tỷ euro trái phiếu kỳ hạn 10 năm với lợi suất 3,8%, mức cao nhất kể từ năm 2009. Điều đó đồng nghĩa Chính phủ Pháp phải trả chi phí cao hơn đáng kể để huy động nguồn vốn phục vụ ngân sách.

Xu hướng tương tự đang diễn ra trên nhiều thị trường trái phiếu lớn. Tại Mỹ, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 30 năm có thời điểm vượt 5%, cao nhất kể từ năm 2007. Tại Anh, lợi suất cùng kỳ hạn tiến sát 6%, mức chưa từng thấy kể từ năm 1998. Ngay cả Nhật Bản - quốc gia nhiều năm duy trì môi trường lãi suất cực thấp - cũng ghi nhận lợi suất trái phiếu dài hạn ở mức cao kỷ lục.

Đằng sau sự gia tăng của chi phí vay nợ là sự kết hợp của nhiều yếu tố bất lợi. Sau giai đoạn lạm phát hạ nhiệt, giá năng lượng tăng trở lại do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông đang làm dấy lên lo ngại về một làn sóng lạm phát mới. Trong tháng 5, lạm phát tại Eurozone tăng lên 3,2%, trong khi tại Mỹ đạt 3,8%.

Khi rủi ro lạm phát gia tăng, nhà đầu tư yêu cầu mức lợi suất cao hơn để bù đắp khả năng đồng tiền mất giá trong tương lai. Điều này khiến chi phí huy động vốn của các chính phủ tăng theo.

Áp lực càng lớn hơn khi nợ công tại nhiều nền kinh tế phát triển đã ở mức rất cao. Tại Pháp, quy mô nợ công hiện tương đương khoảng 118% GDP. Tại Mỹ, tỷ lệ này đã lên tới 126% GDP. Sau đại dịch Covid-19, nhiều chính phủ đã mở rộng chi tiêu để hỗ trợ nền kinh tế nhưng đến nay vẫn chưa thể đưa ngân sách trở lại trạng thái cân bằng.

Trong khi đó, tăng trưởng kinh tế chậm lại khiến bài toán tài khóa trở nên khó khăn hơn. Khi nền kinh tế tăng trưởng yếu, nguồn thu ngân sách bị ảnh hưởng trong khi nhu cầu chi tiêu công vẫn ở mức cao. Điều này buộc nhiều quốc gia phải tiếp tục vay nợ để bù đắp thâm hụt.

Một yếu tố khác đang làm gia tăng áp lực là lập trường thận trọng của các ngân hàng trung ương. Trước khi giá dầu tăng mạnh trở lại, thị trường từng kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và Ngân hàng Trung ương Anh sẽ sớm bắt đầu chu kỳ giảm lãi suất. Tuy nhiên, lạm phát dai dẳng đã khiến các kỳ vọng này liên tục bị đẩy lùi.

Tại châu Âu, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) thậm chí còn được dự báo sẽ nâng lãi suất trong cuộc họp tuần này nhằm bảo vệ mục tiêu kiểm soát lạm phát. Nếu các ngân hàng trung ương tiếp tục duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt lâu hơn dự kiến, chi phí vay nợ của chính phủ nhiều khả năng sẽ tiếp tục neo ở mức cao.

Pháp là một trong những quốc gia đang cảm nhận rõ nhất tác động từ xu hướng này. Theo các chuyên gia của Natixis, chi phí trả lãi nợ công của nước này đã tăng từ khoảng 36 tỷ euro năm 2021 lên gần 74 tỷ euro trong năm nay và có thể tiếp tục tăng trong những năm tới. Điều đó đồng nghĩa ngày càng nhiều nguồn lực ngân sách phải dành cho việc trả lãi thay vì đầu tư phát triển hoặc các chương trình an sinh xã hội.

Trong khi đó, triển vọng tăng trưởng của nền kinh tế Pháp đang suy yếu. Một số tổ chức tài chính đã hạ dự báo tăng trưởng năm 2026 xuống khoảng 0,6%, gần một nửa so với các dự báo trước đó. Đây là dấu hiệu cho thấy nhiều nền kinh tế phát triển có thể đang bước vào giai đoạn khó khăn hơn, khi phải đồng thời xử lý bài toán lạm phát, tăng trưởng chậm và gánh nặng nợ công.

Trong nhiều năm, môi trường lãi suất thấp giúp các chính phủ dễ dàng mở rộng vay nợ mà không phải chịu áp lực lớn về chi phí vốn. Tuy nhiên, khi kỷ nguyên tiền rẻ dần khép lại, sức khỏe tài khóa đang trở thành một trong những biến số quan trọng nhất đối với triển vọng kinh tế của các nền kinh tế phát triển trong những năm tới.