Hoàn thiện quy định giao dịch công cụ nợ, tăng an toàn thanh toán và minh bạch thị trường

Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 30/2019/TT-BTC, hướng dẫn đăng ký, lưu ký, niêm yết, giao dịch và thanh toán giao dịch công cụ nợ của Chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh do ngân hàng chính sách phát hành và trái phiếu chính quyền địa phương.

Theo bản tổng hợp, tiếp thu và giải trình ý kiến góp ý của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), cơ quan soạn thảo đã gửi hồ sơ lấy ý kiến 22 tổ chức, đồng thời công khai dự thảo trên Cổng thông tin điện tử Bộ Tài chính và UBCKNN.

Các ý kiến tập trung vào phân định trách nhiệm giữa các tổ chức hạ tầng, điều kiện giao dịch, cơ chế thanh toán, xử lý rủi ro và đơn giản hóa thủ tục. Trên cơ sở đó, nhiều nội dung được tiếp thu, chỉnh lý nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường công cụ nợ.

Làm rõ trách nhiệm các tổ chức, hoàn thiện hạ tầng giao dịch

Một trong những vấn đề được quan tâm là phân định chức năng giữa Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) và Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSC).

Ngân hàng Standard Chartered Việt Nam đề nghị làm rõ phạm vi trách nhiệm, cơ chế phối hợp, lộ trình chuyển giao nghiệp vụ và yêu cầu kết nối hệ thống, giúp thành viên chủ động chuẩn bị công nghệ và quy trình vận hành.

Giải trình nội dung này, cơ quan soạn thảo cho biết dự thảo đã phân định nhiệm vụ giữa hai đơn vị. Theo đó, VSDC thực hiện đăng ký, lưu ký công cụ nợ và thanh toán giao dịch công cụ nợ; VSC đảm nhiệm kết nối thành viên, xác định nghĩa vụ thanh toán, đối chiếu, xác nhận kết quả giao dịch, xử lý lỗi, lùi thời hạn và loại bỏ thanh toán theo các điều khoản tương ứng.

Lộ trình chuyển giao một số nghiệp vụ sang VSC được quy định tại điều khoản chuyển tiếp. Trong khi đó, hoạt động đăng ký, lưu ký và thanh toán công cụ nợ đã được triển khai trên hệ thống KRX từ ngày 5/5/2025.

Cơ quan soạn thảo làm rõ, yêu cầu kết nối hệ thống chỉ áp dụng đối với một số ngân hàng thành viên thanh toán chưa hoàn thành kết nối. Những ngân hàng đã kết nối không phải thực hiện lại, qua đó tránh phát sinh thêm công việc kỹ thuật không cần thiết.

Liên quan đến chuyển quyền sở hữu công cụ nợ ngoài hệ thống giao dịch, Công ty Chứng khoán Vietcombank (VCBS) và Standard Chartered đề nghị làm rõ hồ sơ, trình tự và thời hạn xử lý, đặc biệt đối với những trường hợp cần có ý kiến của UBCKNN.

Nội dung này được tiếp thu thông qua việc bổ sung quy định về trình tự tại khoản 3 Điều 6 dự thảo Thông tư, góp phần tạo cơ sở thực hiện thống nhất và hạn chế vướng mắc cho thành viên, nhà đầu tư.

Đối với trái phiếu xanh, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) đề nghị bổ sung quy định về niêm yết, giao dịch, thanh toán và công bố thông tin. Cơ quan soạn thảo giải trình rằng Điều 21 Nghị định số 95/2018/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 84/2026/NĐ-CP, đã quy định việc đăng ký, lưu ký, niêm yết và giao dịch trái phiếu xanh được thực hiện như trái phiếu chính phủ.

Tăng kỷ luật thanh toán, kiểm soát rủi ro dây chuyền

Điều kiện bảo đảm tiền và công cụ nợ khi đặt lệnh là nội dung nhận được nhiều ý kiến từ các ngân hàng và Hiệp hội Thị trường trái phiếu Việt Nam (VBMA).

Một số thành viên đề xuất cho phép sử dụng nguồn tiền hoặc công cụ nợ dự kiến nhận về từ những giao dịch chưa hoàn tất, nhằm nâng cao hiệu quả quản trị thanh khoản và tăng vòng quay danh mục trên thị trường thứ cấp.

Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cho rằng việc ghi nhận quyền nhận công cụ nợ trên hệ thống không đồng nghĩa giao dịch chắc chắn hoàn tất thanh toán. Nếu thành viên tiếp tục bán lượng công cụ nợ dự kiến nhận về, trong khi giao dịch trước không được thanh toán đúng hạn, có thể phát sinh thiếu hụt dây chuyền.

Vì vậy, yêu cầu có sẵn công cụ nợ trên tài khoản tại thời điểm đặt lệnh bán tiếp tục được duy trì nhằm hạn chế sự phụ thuộc giữa các giao dịch chưa hoàn tất, đồng thời nâng cao trách nhiệm chủ động cân đối nguồn lực của thành viên.

Đối với giao dịch mua, cơ quan soạn thảo cũng làm rõ cơ chế giao dịch không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh (NPF) theo các quy định được viện dẫn hiện chỉ áp dụng đối với cổ phiếu, chưa mở rộng sang công cụ nợ.

Về phương thức thanh toán, cơ quan soạn thảo tiếp thu đề xuất của VSDC, làm rõ nguyên tắc thanh toán theo từng giao dịch, bảo đảm chuyển giao công cụ nợ đồng thời với thanh toán tiền khi các bên đáp ứng đầy đủ nghĩa vụ tại ngày thanh toán.

Đáng chú ý, Ngân hàng Nhà nước đề nghị bổ sung quy định thực hiện thanh toán tiền giao dịch công cụ nợ trên hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng trước 15h30 trong ngày thanh toán. Nội dung này đã được tiếp thu, hoàn chỉnh tại dự thảo.

Theo Ngân hàng Nhà nước, thực tế vẫn xuất hiện trường hợp tổ chức tín dụng gửi lệnh thanh toán sau thời điểm trên. Việc quy định cụ thể thời hạn sẽ giúp các đơn vị chủ động cân đối nguồn vốn, đồng thời tạo điều kiện cho những khâu xử lý tiếp theo được thực hiện đúng tiến độ.

Đối với trường hợp ngân hàng tạm thời mất khả năng thanh toán tiền, dự thảo cũng được chỉnh lý theo góp ý của Ngân hàng Nhà nước. Theo đó, việc hỗ trợ thông qua nghiệp vụ thấu chi và cho vay qua đêm phải tuân thủ quy định về điều kiện, tài sản bảo đảm, hạn mức và trình tự thực hiện, không được hiểu là quyền đương nhiên của ngân hàng.

Một nội dung khác được tiếp thu là bổ sung trường hợp VSC loại bỏ thanh toán khi hệ thống gặp sự cố bất khả kháng, không thể hoàn tất giao dịch trong ngày thanh toán sau khi báo cáo VSDC và UBCKNN.

Theo giải trình, quy định nhằm tạo cơ sở xử lý tình huống phát sinh trên hệ thống, hạn chế rủi ro kéo dài trạng thái giao dịch chưa hoàn tất. Cơ chế này gắn với đặc thù thanh toán theo từng giao dịch của thị trường công cụ nợ, không áp dụng tương tự cho các giao dịch chứng khoán sử dụng cơ chế bù trừ đa phương.

Giảm thủ tục báo cáo, tạo thuận lợi cho thành viên thị trường

Song song với việc tăng cường an toàn thanh toán, dự thảo được chỉnh lý theo hướng giảm bớt những yêu cầu hành chính không cần thiết.

Tại Điều 20, Ngân hàng BIDV đề nghị thống nhất thời hạn nộp báo cáo năm về hoạt động kinh doanh công cụ nợ với quy định báo cáo thành viên của Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX).

Sau khi xem xét, cơ quan soạn thảo tiếp thu theo hướng bỏ quy định về báo cáo năm tổng hợp tình hình hoạt động kinh doanh công cụ nợ, thay vì chỉ điều chỉnh thời hạn nộp.

Đối với phương thức báo cáo, VNX đề nghị cho phép thành viên gửi dữ liệu điện tử thông qua hệ thống giao dịch công cụ nợ của HNX. Nội dung này được tiếp thu, hoàn thiện tại dự thảo Thông tư.

Bên cạnh đó, trước đề xuất cải thiện hệ thống tiếp nhận báo cáo và công bố thông tin của BIDV, cơ quan soạn thảo cho biết VNX đang triển khai xây dựng hệ thống mới thay thế hệ thống hiện tại, hướng đến tăng tính thuận tiện trong trao đổi thông tin với thành viên.

Liên quan đến nghĩa vụ công bố thông tin, cơ quan soạn thảo cũng tiếp thu ý kiến theo hướng dẫn chiếu đến các quy định pháp luật tương ứng với từng nhóm đối tượng, thay vì quy định cứng theo một văn bản cụ thể.

Đối với thủ tục thay đổi ngân hàng thành viên thanh toán, VBMA và Ngân hàng VIB đề nghị bổ sung thời hạn xử lý, cơ chế tra cứu trạng thái hồ sơ và thông báo kết quả điện tử.

Cơ quan soạn thảo tiếp thu việc quy định thời hạn xử lý tại quy chế của VSDC. Riêng chức năng tra cứu, thông báo điện tử dự kiến được triển khai sau khi hệ thống được nâng cấp.

Những điều chỉnh trên cho thấy quá trình hoàn thiện dự thảo không chỉ tập trung kiểm soát rủi ro, mà còn chú trọng giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các tổ chức tham gia thị trường.

Việc tiếp tục rà soát, tiếp thu và giải trình các ý kiến góp ý là cơ sở quan trọng để hoàn thiện quy định về giao dịch công cụ nợ, hướng tới môi trường giao dịch minh bạch, vận hành thông suốt, bảo đảm an toàn thanh toán và tạo thuận lợi cho sự phát triển của thị trường trái phiếu Chính phủ.