Giấy kiểm định kim cương có thực sự quyết định giá trị viên đá?

Trên thị trường kim cương, không hiếm trường hợp hai viên đá có cùng trọng lượng nhưng giá trị chênh lệch hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Sự khác biệt đến từ nhiều yếu tố như màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, nguồn gốc, tình trạng xử lý cũng như uy tín của thương hiệu phân phối.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, Cố vấn tài chính FIDT, khác với vàng - loại tài sản có mức giá tham chiếu tương đối thống nhất - mỗi viên kim cương gần như là một tài sản riêng biệt. Giá trị của viên đá được hình thành từ nhiều yếu tố đồng thời, bao gồm tiêu chuẩn 4C (Carat, Color, Clarity và Cut), chứng thư kiểm định, thương hiệu, chính sách thu mua và diễn biến cung - cầu của thị trường.

Chính bởi không có một "bảng giá chuẩn" áp dụng cho mọi viên kim cương, thị trường cần một hệ thống đánh giá độc lập để giúp người mua và người bán cùng nhìn nhận chất lượng sản phẩm theo một chuẩn chung.

GIA và IGI: "Ngôn ngữ chung" của thị trường kim cương

Thay vì xác định một viên kim cương đáng giá bao nhiêu tiền, các tổ chức kiểm định quốc tế như Gemological Institute of America (GIA) hay International Gemological Institute (IGI) tập trung vào việc mô tả chính xác đặc tính của viên đá theo những tiêu chuẩn thống nhất.

Đây cũng là lý do chứng thư của hai tổ chức này được sử dụng rộng rãi trong các giao dịch kim cương trên toàn thế giới.

Được thành lập từ năm 1931, GIA là đơn vị xây dựng hệ thống phân loại 4C - bộ tiêu chuẩn hiện trở thành nền tảng của ngành kim cương hiện đại. Trong khi đó, IGI ra đời năm 1975 tại Bỉ, hiện vận hành mạng lưới phòng thí nghiệm trên nhiều châu lục và là một trong những đơn vị kiểm định lớn đối với cả kim cương thiên nhiên lẫn kim cương nuôi cấy.

Theo ông Nguyễn Việt Hào, chuyên gia trang sức kim cương, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa giấy kiểm định và giấy chứng nhận giá trị tài sản.

Vai trò của các tổ chức giám định không nằm ở việc xác nhận một viên kim cương 'đắt' hay 'rẻ', mà là xây dựng một tiêu chuẩn chung để người mua, người bán và các bên liên quan cùng mô tả một viên đá theo cùng hệ quy chiếu. Giá trị thương mại của viên kim cương sau đó do thị trường quyết định", ông Hào nhận định.

Nói cách khác, giấy kiểm định giống như một "bản lý lịch kỹ thuật" của viên kim cương, giúp thị trường giảm bất cân xứng thông tin và tăng tính minh bạch trong giao dịch.

Điều gì tạo nên giá trị của một tờ giấy kiểm định?

Theo các chuyên gia, giá trị của chứng thư không nằm ở tờ giấy được in hay con dấu đi kèm, mà ở quy trình kiểm định nghiêm ngặt phía sau.

Ngay khi tiếp nhận, mỗi viên kim cương được gán một mã nhận diện riêng, đồng thời toàn bộ thông tin về chủ sở hữu hoặc đơn vị gửi mẫu đều được ẩn khỏi đội ngũ giám định. Cách làm này giúp hạn chế tối đa khả năng thiên vị trong quá trình đánh giá.

Viên đá sau đó được làm sạch, xác định nguồn gốc là kim cương thiên nhiên hay kim cương nuôi cấy, đồng thời kiểm tra xem có từng trải qua các phương pháp xử lý như HPHT, chiếu xạ hay khoan laser hay không. Các thông số vật lý như trọng lượng, kích thước và tỷ lệ cắt được đo bằng hệ thống thiết bị chuyên dụng trước khi chuyển sang giai đoạn phân cấp.

Ở bước tiếp theo, các giám định viên sẽ đánh giá hàng loạt tiêu chí gồm màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, độ đối xứng, độ hoàn thiện bề mặt và huỳnh quang.

Điểm đáng chú ý là kết quả cuối cùng không phụ thuộc vào nhận định của một cá nhân. Dữ liệu tiếp tục được chuyển qua bộ phận kiểm soát chất lượng để rà soát, đối chiếu và xác nhận trước khi chứng thư được phát hành.

Theo ông Nguyễn Việt Hào, đây chính là yếu tố tạo nên độ tin cậy của các phòng giám định quốc tế.

Giám định kim cương là sự kết hợp giữa khoa học và chuyên môn. Máy móc giúp thu thập và đo lường dữ liệu khách quan, còn việc diễn giải các dữ liệu đó và phân cấp viên kim cương vẫn cần được thực hiện theo quy trình chuyên môn bởi đội ngũ giám định viên", ông Hào cho biết.

Đối với nhiều viên kim cương, sau khi hoàn tất kiểm định, số báo cáo còn được khắc laser trên vành đá (girdle), cho phép người mua tra cứu trực tiếp trên cơ sở dữ liệu của GIA hoặc IGI để xác minh thông tin.

Gian lận ngày càng tinh vi nhưng không làm thay đổi vai trò của giấy kiểm định

Uy tín của các tổ chức kiểm định quốc tế cũng khiến chứng thư trở thành mục tiêu của nhiều hành vi gian lận. Thời gian qua, nhiều vụ việc tại Italy, Dubai và Ấn Độ ghi nhận tình trạng sao chép mã khắc laser từ kim cương thiên nhiên sang kim cương nuôi cấy, hoặc làm giả chứng thư và mã QR dẫn đến các website có giao diện gần giống trang xác thực chính thức.

Theo các chuyên gia, điểm chung của những vụ việc này là đối tượng không làm giả quy trình giám định, mà tìm cách đánh tráo mối liên kết giữa viên kim cương thực tế với báo cáo kiểm định.

Nói cách khác, điều bị lợi dụng là niềm tin của người mua đối với chứng thư, chứ không phải độ chính xác của hệ thống kiểm định. Điều này cũng cho thấy vì sao việc đối chiếu mã số báo cáo trực tiếp trên website chính thức của GIA hoặc IGI vẫn là bước quan trọng trước mỗi giao dịch.

Giấy kiểm định không phải "tấm vé bảo đảm" cho mọi giao dịch

Một quan niệm khá phổ biến là chỉ cần viên kim cương có giấy GIA hoặc IGI thì người mua có thể hoàn toàn yên tâm.

Theo ông Nguyễn Việt Hào, đây là cách hiểu chưa đầy đủ. Chứng thư kiểm định chỉ xác nhận các đặc tính của viên kim cương tại thời điểm giám định, chứ không xác nhận giá bán, khả năng tăng giá, tính hợp pháp của hàng hóa hay uy tín của người bán. Những yếu tố này vẫn chịu tác động của thị trường và chính sách kinh doanh của từng doanh nghiệp.

Chuyên gia khuyến nghị người mua nên kiểm tra đồng thời ba lớp thông tin trước khi quyết định giao dịch. Lớp đầu tiên là báo cáo kiểm định của tổ chức độc lập nhằm xác định đúng đặc tính của viên kim cương. Lớp thứ hai là hồ sơ nguồn gốc và quá trình lưu thông của sản phẩm. Cuối cùng là đối chiếu trực tiếp viên kim cương với các thông số thể hiện trên chứng thư, bao gồm mã khắc laser (nếu có), trọng lượng, kích thước và những đặc điểm nhận dạng khác. Với các giao dịch giá trị lớn, việc kiểm định lại tại một phòng thí nghiệm độc lập cũng là giải pháp giúp giảm thiểu rủi ro.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng minh bạch nhưng cũng đối mặt với các hình thức gian lận tinh vi hơn, giấy kiểm định vẫn giữ vai trò như "hộ chiếu" của mỗi viên kim cương. Giá trị của chứng thư không nằm ở bản thân tờ giấy, mà ở hệ thống tiêu chuẩn quốc tế, quy trình kiểm soát nhiều lớp và khả năng xác thực độc lập đã được xây dựng suốt nhiều thập kỷ. Chính những yếu tố đó mới là nền tảng tạo nên niềm tin của thị trường kim cương toàn cầu.