Dragon Capital: Vì sao nhiều nhà đầu tư càng "canh đáy" càng kém hiệu quả?

Không ít nhà đầu tư cá nhân đứng ngoài thị trường với kỳ vọng chờ một thời điểm "an toàn hơn" để giải ngân. Tuy nhiên, theo Dragon Capital, chính tâm lý trì hoãn này lại có thể trở thành rào cản lớn đối với hiệu quả đầu tư dài hạn, khi chi phí cơ hội của việc chờ đợi nhiều khi lớn hơn những biến động ngắn hạn của thị trường.

Theo bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản Khối trong nước của Dragon Capital, trạng thái "chờ thời" xuất hiện khá phổ biến sau các giai đoạn thị trường biến động mạnh như năm 2018, 2020 hay 2022. Nhiều nhà đầu tư lựa chọn giữ tiền mặt với kỳ vọng sẽ giải ngân khi thị trường ổn định hơn, nhưng thực tế lại liên tục trì hoãn vì luôn tồn tại một yếu tố bất định mới.

Dưới góc nhìn của tài chính hành vi, hiện tượng này được giải thích bởi hai hiệu ứng tâm lý. Thứ nhất là "nỗi sợ thua lỗ" (loss aversion) do hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố năm 1979. Theo nghiên cứu, con người thường cảm nhận nỗi đau từ một khoản lỗ mạnh hơn nhiều so với niềm vui khi đạt được một khoản lãi có giá trị tương đương.

Hiệu ứng thứ hai là "đánh giá ngắn hạn" (myopic evaluation), tức xu hướng phóng đại tác động của những biến động trước mắt và xem nhẹ mục tiêu dài hạn. Khi hai yếu tố này kết hợp, nhà đầu tư dễ coi mọi nhịp điều chỉnh của thị trường là tín hiệu rủi ro thay vì một phần tất yếu của chu kỳ đầu tư.

Theo bà Hạnh, nhiều người đặt ra hàng loạt điều kiện trước khi xuống tiền như phải tích lũy đủ vốn, chờ thị trường rõ xu hướng hoặc chờ kinh tế ổn định hơn. Tuy nhiên, nếu không có mục tiêu đầu tư cụ thể, mỗi biến động mới đều có thể trở thành lý do để tiếp tục trì hoãn.

Thực tế, khoảng cách giữa lợi nhuận của thị trường và lợi nhuận mà nhà đầu tư thực nhận phần lớn lại đến từ hành vi giao dịch. Báo cáo về hành vi nhà đầu tư (QAIB) năm 2025 của Dalbar cho thấy nhà đầu tư quỹ cổ phiếu tại Mỹ đạt mức sinh lời bình quân 16,54% trong năm 2024, thấp hơn đáng kể mức tăng 25,02% của chỉ số S&P 500.

Theo Dalbar, nguyên nhân chủ yếu không nằm ở việc lựa chọn sai danh mục mà đến từ quyết định mua - bán theo cảm xúc. Dòng tiền bị rút khỏi thị trường trong nhiều thời điểm của năm, trong đó đợt rút vốn lớn nhất lại diễn ra ngay trước khi thị trường bước vào nhịp tăng mạnh.

Dragon Capital cho rằng rủi ro lớn nhất của việc chờ đợi không phải là biến động giá, mà là chi phí cơ hội của thời gian. Với nhóm nhà đầu tư trẻ trong độ tuổi 20–30, việc trì hoãn đầu tư có thể khiến lợi thế của lãi kép suy giảm đáng kể, trong khi tiền mặt gần như không tạo ra mức sinh lời đủ để bù đắp tác động của lạm phát.

Một quan niệm phổ biến khác là muốn đầu tư hiệu quả phải xác định chính xác thời điểm mua ở đáy và bán ở đỉnh. Tuy nhiên, về bản chất, chiến lược này đòi hỏi nhà đầu tư phải đúng ở cả hai quyết định, điều mà ngay cả các tổ chức đầu tư chuyên nghiệp cũng khó duy trì một cách nhất quán trong thời gian dài.

Theo dữ liệu Dragon Capital tổng hợp từ 75 kịch bản đầu tư định kỳ vào quỹ mở qua ba giai đoạn biến động lớn của thị trường chứng khoán Việt Nam trong các năm 2018, 2020 và 2022, có tới 83% kịch bản đạt hiệu quả cao hơn VN-Index sau 12 tháng. Sau 24 tháng, tỷ lệ này tăng lên 95%, và từ mốc 36 tháng trở đi, toàn bộ các kịch bản đều vượt mức tăng của chỉ số thị trường.

Dữ liệu này không khẳng định đầu tư định kỳ luôn vượt trội hơn mọi chiến lược khác. Tuy nhiên, theo Dragon Capital, kết quả cho thấy nhà đầu tư vẫn có thể đạt hiệu quả tích cực mà không cần liên tục dự đoán diễn biến của thị trường.

Bà Lương Thị Mỹ Hạnh cho rằng thay vì cố gắng tìm "điểm mua hoàn hảo", nhà đầu tư nên xây dựng một kế hoạch tài chính rõ ràng, xác định khoản tiền có thể đầu tư định kỳ và duy trì kỷ luật trong quá trình tích lũy tài sản. Với những người không có nhiều thời gian theo dõi thị trường, các quỹ mở hoặc danh mục được quản lý chuyên nghiệp có thể là một lựa chọn để giảm áp lực ra quyết định trong các giai đoạn biến động.

Trong đầu tư, không phải lúc nào chờ đúng thời điểm cũng mang lại kết quả tốt hơn. Nhiều trường hợp, chính thời gian ở trong thị trường mới là yếu tố tạo nên khác biệt về hiệu quả tích lũy tài sản trong dài hạn.