AI mang đơn hàng đến, cán cân thương mại nhận hóa đơn

Trong khi thị trường tập trung vào các rủi ro thuế quan từ Mỹ, một câu chuyện khác đang diễn ra âm thầm nhưng có thể tác động lớn hơn đến triển vọng xuất khẩu của Việt Nam. Đó là sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng công nghệ phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI), lĩnh vực đang giúp xuất khẩu điện tử tăng tốc nhưng đồng thời kéo theo mức thâm hụt thương mại lớn nhất trong 15 năm.

Báo cáo tháng 6/2026 của Techcombank cho rằng chủ đề thuế quan đang quay trở lại tâm điểm khi Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đề xuất áp thuế bổ sung theo Điều 301 đối với 60 nền kinh tế. Trong đó, Việt Nam nằm trong nhóm có thể chịu mức thuế khoảng 12,5%, cùng với Trung Quốc và nhiều quốc gia xuất khẩu lớn khác.

Tuy nhiên, Techcombank nhận định đây chủ yếu là sự điều chỉnh về cách áp dụng chính sách thuế thay vì một cú sốc mới đối với thương mại toàn cầu. Quan trọng hơn, các quốc gia cạnh tranh trực tiếp với Việt Nam cũng chịu các điều chỉnh tương tự, khiến tương quan lợi thế cạnh tranh không thay đổi đáng kể.

Điều đáng chú ý là bất chấp những lo ngại liên quan đến thuế quan, xuất khẩu của Việt Nam vẫn ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh. Tháng 5/2026, kim ngạch xuất khẩu tăng 18,1% so với cùng kỳ, mức cao nhất trong vòng 5 năm nếu loại trừ giai đoạn tăng đột biến trước khi Mỹ áp thuế mới năm 2025.

Theo Techcombank, động lực chính không đến từ các ngành xuất khẩu truyền thống như dệt may hay da giày. Ngược lại, nhóm điện tử đang trở thành đầu tàu tăng trưởng mới khi nhu cầu đầu tư hạ tầng AI trên toàn cầu tiếp tục bùng nổ.

Các tập đoàn công nghệ quốc tế đang tăng tốc xây dựng trung tâm dữ liệu nhằm phục vụ cuộc đua AI. Điều này kéo theo nhu cầu lớn đối với máy chủ, linh kiện điện tử, thiết bị lưu trữ và các sản phẩm công nghệ liên quan. Việt Nam đang nổi lên như một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng đó.

Dữ liệu được Techcombank dẫn lại cho thấy đến tháng 2/2026, xuất khẩu các mặt hàng liên quan đến trung tâm dữ liệu từ Trung Quốc sang Mỹ giảm 28,1% so với cùng kỳ. Trong khi đó, xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường này tăng trưởng ở mức ba chữ số. Những con số này cho thấy Việt Nam đang từng bước mở rộng thị phần trong chuỗi cung ứng phục vụ làn sóng AI toàn cầu.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của xuất khẩu điện tử cũng tạo ra một mặt trái đáng chú ý. Tháng 5/2026, cán cân thương mại ghi nhận mức thâm hụt 6,7 tỷ USD, mức thâm hụt hàng tháng lớn nhất kể từ tháng 1/2011. Đây là diễn biến hiếm gặp trong bối cảnh Việt Nam nhiều năm liên tiếp duy trì trạng thái xuất siêu.

Theo Techcombank, nguyên nhân lớn nhất đến từ nhập khẩu máy vi tính và linh kiện điện tử tăng mạnh. Đây là nhóm hàng phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất và lắp ráp sản phẩm công nghệ xuất khẩu. Nói cách khác, làn sóng AI không chỉ kéo xuất khẩu tăng mà còn khiến nhu cầu nhập khẩu đầu vào tăng nhanh không kém.

Số liệu cho thấy xuất khẩu nhóm điện tử tăng khoảng 46% so với cùng kỳ, nhưng nhập khẩu linh kiện và thiết bị phục vụ sản xuất cũng tăng với tốc độ tương ứng. Điều này phản ánh Việt Nam đang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu, đồng thời phải chấp nhận nhập khẩu nhiều hơn để duy trì năng lực sản xuất.

Một áp lực khác đến từ năng lượng. Trong bối cảnh giá dầu thế giới duy trì ở mức cao, nhập khẩu dầu thô của Việt Nam trong tháng 5 tăng 108% so với cùng kỳ, trong khi nhập khẩu xăng dầu tăng 36%. Chi phí năng lượng gia tăng tiếp tục làm suy giảm cán cân thương mại và tạo thêm áp lực lên nhu cầu ngoại tệ.

Techcombank cho rằng trong những tháng tới, xuất khẩu của Việt Nam nhiều khả năng vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng hai chữ số nhờ nhu cầu AI toàn cầu chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Tuy nhiên, đi cùng với đó là áp lực nhập khẩu linh kiện điện tử và năng lượng, khiến cán cân thương mại khó duy trì mức thặng dư cao như những năm trước.

Điều đó đồng nghĩa Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới của thương mại quốc tế. Khi AI trở thành động lực tăng trưởng xuất khẩu, thước đo không còn đơn thuần là xuất siêu hay nhập siêu. Điều quan trọng hơn là Việt Nam đang giành được bao nhiêu thị phần trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu và giữ lại được bao nhiêu giá trị từ làn sóng đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào hạ tầng AI trên thế giới.