Siết trách nhiệm quảng cáo, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Chiêu tiếp thị hay hành vi lừa dối?

Nhiều năm gắn bó với ngành quảng cáo, ông Nguyễn Trường Sơn - Chủ tịch Hiệp hội Quảng cáo Việt Nam chia sẻ, thường được các nhãn hàng biếu tặng sản phẩm, trong đó có đông trùng hạ thảo. Đi kèm những món quà là lời giới thiệu đầy hấp dẫn: "Anh dùng đông trùng hạ thảo này, chữa tiểu đường tốt lắm". Thế nhưng, những lời quảng cáo càng hấp dẫn lại càng khiến ông hoài nghi. "Họ càng nói nhiều thì tôi càng không tin", ông nói.

Theo ông Sơn, việc thường xuyên tiếp xúc, duyệt và góp ý các slogan quảng cáo khiến bản thân ngày càng thận trọng trước những thông điệp ca ngợi công dụng sản phẩm. Những lời khẳng định như "ăn cái này khỏe ngay" được lặp lại quá nhiều, trở nên sáo rỗng và dần đánh mất sức thuyết phục.

Tuy nhiên, không phải người tiêu dùng nào cũng đủ kinh nghiệm để nhận diện thông tin sai lệch. Phản ánh thực tế mua sắm trực tuyến, nhiều người tiêu dùng bày tỏ lo ngại trước tình trạng hàng hóa không đúng chất lượng, không giống hình ảnh quảng cáo trên các nền tảng mua sắm và mong muốn pháp luật có cơ chế bảo vệ hiệu quả hơn quyền lợi của người mua.

Đánh giá về tình trạng quảng cáo thiếu minh bạch, ông Vũ Văn Trung - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam gọi đây là một "vấn nạn". Trước đây, quảng cáo chủ yếu xuất hiện trên báo chí và các phương tiện truyền thống với hình thức tương đối đơn giản, giúp người tiếp nhận dễ nhận diện. Sự phát triển của nền tảng số đã làm thay đổi phương thức quảng cáo với hàng loạt hình thức như livestream bán hàng, video ngắn và các bài chia sẻ trải nghiệm cá nhân. "Cách thức truyền tải ngày càng đa dạng khiến ranh giới giữa giới thiệu sản phẩm, đánh giá thực tế và quảng cáo thổi phồng công dụng trở nên khó phân biệt. Đặc biệt, những thông điệp được thể hiện dưới dạng trải nghiệm cá nhân dễ tạo cảm giác gần gũi, khách quan, trong khi người xem không phải lúc nào cũng nhận biết được mục đích thương mại phía sau", ông Vũ Văn Trung phân tích.

Cũng theo ông, thực phẩm chức năng và thực phẩm bảo vệ sức khỏe là những nhóm hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro trước các thông điệp quảng cáo quá mức. Đây là những sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe nhưng người tiêu dùng khó tự kiểm chứng chất lượng và hiệu quả sử dụng. Đề cập đến thị trường đông trùng hạ thảo, ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương nhận định, đây là mặt hàng đang rất hot nhưng rất phức tạp. Theo ông, tình trạng hàng giả, hàng nhái lẫn lộn trên thị trường gây nhiều khó khăn cho công tác kiểm tra, kiểm soát.

Nguy cơ càng lớn đối với người cao tuổi, người mắc bệnh và những người đang tìm kiếm giải pháp cải thiện sức khỏe. Các lời quảng cáo như "chữa bách bệnh", "khỏi ngay" hay "hiệu quả tức thì" có thể tác động trực tiếp đến quyết định mua sắm, thậm chí khiến người sử dụng hiểu sai về công dụng của sản phẩm.

Tình trạng thiếu minh bạch còn ảnh hưởng đến các doanh nghiệp kinh doanh chân chính. Bà Đỗ Hồng Hạnh - đại diện một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe phản ánh ngành hàng này "đang có rất nhiều vấn đề". Theo bà, ngay cả những sản phẩm đã được công bố theo quy định, người mua vẫn gặp khó khăn trong việc xác minh tính xác thực của hồ sơ công bố.

Những bất cập trong việc tiếp cận và kiểm chứng thông tin khiến người tiêu dùng khó phân biệt sản phẩm được công bố hợp pháp với sản phẩm sử dụng thông tin thiếu căn cứ. Doanh nghiệp tuân thủ quy định cũng gặp bất lợi trong cạnh tranh nếu những lời quảng cáo khoa trương có sức lan tỏa lớn hơn thông tin trung thực.

Quảng cáo sai sự thật, trách nhiệm thuộc về ai?

Quảng cáo thổi phồng công dụng không đơn thuần là cách sử dụng ngôn từ gây chú ý trong kinh doanh. Nếu thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng sản phẩm, hành vi này có thể vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Điểm a khoản 1 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 nghiêm cấm hành vi: "Lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về một trong các nội dung sau đây: sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ mà tổ chức, cá nhân kinh doanh bán, cung cấp..."

Đặc biệt, Điều 14 quy định tổ chức, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm: "Bảo đảm an toàn, đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, công dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ bán, cung cấp cho người tiêu dùng..."

Như vậy, nội dung quảng cáo về công dụng sản phẩm gắn trực tiếp với trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Những cam kết được đưa ra nhằm thu hút khách hàng đồng thời là căn cứ để xác định trách nhiệm nếu chất lượng, công dụng sản phẩm không đúng như quảng cáo.

Trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực cũng được đặt ra đối với bên thứ ba tham gia quảng cáo, đặc biệt là người có ảnh hưởng trên mạng xã hội.

Theo ông Phan Thế Thắng - Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương, đã xuất hiện nhiều trường hợp người có ảnh hưởng cung cấp thông tin quảng cáo chưa đầy đủ, chưa chính xác. Sức lan tỏa của những cá nhân này khiến người tiêu dùng tin tưởng, mua sản phẩm với số lượng lớn và có nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi.

Với những nội dung giới thiệu dưới hình thức trải nghiệm cá nhân, ông Thắng lưu ý các đánh giá về sản phẩm phải bảo đảm tính xác thực và có căn cứ khoa học. Trường hợp cung cấp thông tin sai lệch, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.

Điều 22 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định trách nhiệm của bên thứ ba trong việc cung cấp thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Theo đó, bên thứ ba có trách nhiệm bảo đảm thông tin chính xác, đầy đủ, yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp tài liệu chứng minh và chịu trách nhiệm liên đới đối với việc cung cấp thông tin không chính xác hoặc không đầy đủ theo quy định.

Riêng người có ảnh hưởng, pháp luật còn quy định nghĩa vụ thông báo trước cho người tiêu dùng về việc được tài trợ để cung cấp thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.

Luật sư Nguyễn Thị Thúy Chung - Công ty Luật ASL LAW nhận định, khi tham gia quảng cáo, KOL, KOC phải bảo đảm tính minh bạch và chính xác của thông tin truyền tải đến công chúng, đồng thời thực hiện trách nhiệm liên đới theo quy định pháp luật.

Nghị định số 24/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 98/2020/NĐ-CP đã quy định chế tài đối với các hành vi vi phạm liên quan đến quảng cáo thông qua người có ảnh hưởng. Một số hành vi vi phạm nghĩa vụ thông báo tài trợ hoặc cung cấp thông tin có thể bị xử phạt hàng chục triệu đồng, tùy chủ thể và tính chất vi phạm.

Bên cạnh trách nhiệm của người bán và người quảng cáo, các nền tảng số trung gian cũng có nghĩa vụ bảo đảm minh bạch thông tin. Điều 39 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định trách nhiệm hiển thị đầy đủ, minh bạch thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ do tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp, bao gồm những nội dung bắt buộc thể hiện trên nhãn hàng hóa.

Pháp luật cũng nghiêm cấm hành vi ngăn hiển thị hoặc hiển thị không trung thực kết quả phản hồi, đánh giá của người tiêu dùng trên nền tảng số. Những quy định này xác lập trách nhiệm đối với nhiều chủ thể trong hoạt động quảng cáo và kinh doanh trên môi trường số. Tuy nhiên, việc phát hiện, xác minh và xử lý thông tin quảng cáo sai lệch vẫn gặp khó khăn, nhất là với những sản phẩm có công dụng khó kiểm chứng bằng quan sát thông thường.

Tỉnh táo trước quảng cáo, chủ động bảo vệ quyền lợi

Theo ông Phan Thế Thắng, người tiêu dùng cần thận trọng trước những thông tin quảng cáo thiếu căn cứ khoa học, chưa được kiểm chứng, đặc biệt là nội dung do người có ảnh hưởng trên mạng xã hội giới thiệu. Với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng cần phân biệt công dụng hỗ trợ sức khỏe với tác dụng điều trị bệnh, cảnh giác trước những lời quảng cáo chữa khỏi bệnh, thay thế thuốc điều trị hoặc mang lại hiệu quả tức thì. Thông tin về nguồn gốc, xuất xứ, công dụng, chất lượng sản phẩm và tổ chức kinh doanh là những căn cứ quan trọng để đánh giá trước khi quyết định mua hàng.

Bên cạnh đó, lưu giữ hóa đơn, chứng từ, hình ảnh quảng cáo và nội dung giao dịch là biện pháp bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp. Điều 29 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định tổ chức, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm cung cấp hóa đơn, chứng từ và tài liệu liên quan đến giao dịch. Đối với giao dịch trên không gian mạng, người mua phải được tạo điều kiện truy cập, tải, lưu trữ và in các tài liệu này.

Trường hợp sản phẩm không bảo đảm chất lượng, công dụng hoặc không đúng nội dung quảng cáo, khoản 5 Điều 4 của Luật quy định quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại của người tiêu dùng theo quy định pháp luật. Tranh chấp có thể được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc tòa án. Nếu doanh nghiệp không trả lời hoặc từ chối thương lượng mà không có lý do chính đáng, người tiêu dùng có quyền đề nghị cơ quan quản lý nhà nước hoặc tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hỗ trợ theo quy định.

"Mỗi phản ánh về quảng cáo sai lệch cũng góp phần cung cấp thông tin để cơ quan chức năng kiểm tra, xác minh và xử lý vi phạm. Song trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ đặt lên vai người mua. Doanh nghiệp, người tham gia quảng cáo và các nền tảng số đều có những nghĩa vụ pháp lý tương ứng. Hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phụ thuộc vào việc thực thi trách nhiệm của từng chủ thể và khả năng phát hiện, xử lý vi phạm", ông Thắng cho hay.

Người tiêu dùng có thể chủ động phòng tránh rủi ro bằng cách kiểm chứng thông tin trước khi mua sắm, song trách nhiệm ngăn chặn quảng cáo sai lệch trước hết thuộc về doanh nghiệp, người tham gia quảng cáo và các cơ quan quản lý. Việc thực thi nghiêm các quy định pháp luật, phát hiện và xử lý kịp thời hành vi vi phạm sẽ góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nơi chất lượng sản phẩm và uy tín doanh nghiệp được khẳng định bằng những cam kết có căn cứ thay vì những lời quảng cáo thổi phồng công dụng.