Làng chài cổ ở Việt Nam có dấu tích 7.000 năm: Lâu đời hơn kim tự tháp Ai Cập, nhà nổi giữa vịnh đá vôi

Giữa vùng biển Cát Bà, nơi hàng trăm đảo đá vôi nhô lên giữa mặt nước xanh và những con thuyền nhỏ len lỏi qua các vịnh kín gió, có một làng chài mang trong mình câu chuyện lịch sử đặc biệt. Nhìn từ xa, nơi đây không khác nhiều so với những làng nổi quen thuộc của miền biển phía Bắc, với những căn nhà nằm trên mặt nước, các lồng bè nuôi hải sản và nhịp sống bình dị của những gia đình gắn bó với nghề biển.

Thế nhưng, phía sau khung cảnh tưởng chừng rất đỗi quen thuộc ấy là những dấu tích khảo cổ có niên đại hàng nghìn năm, đưa lịch sử cư trú của con người tại vùng vịnh này trở về thời tiền sử, trước cả khi những kim tự tháp đầu tiên được xây dựng tại Ai Cập.

Đó là làng chài Cái Bèo, còn được gọi là Vụng O, nằm ở phía đông nam đảo Cát Bà, thuộc đặc khu Cát Hải, TP. Hải Phòng. Khu vực này cách trung tâm Cát Bà khoảng 1,5km, được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi và vùng nước kín gió, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động cư trú, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.

Điều khiến Cái Bèo trở nên khác biệt không chỉ nằm ở cảnh quan làng nổi, mà còn ở di chỉ khảo cổ được phát hiện từ năm 1938. Qua nhiều đợt nghiên cứu và khai quật, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những lớp văn hóa có niên đại khoảng 6.000–7.000 năm cách ngày nay, cùng nhiều công cụ đá, đồ gốm, xương cá và vỏ nhuyễn thể, phản ánh đời sống của những cộng đồng cư dân cổ từng sinh sống tại đây.

Làng chài Cái Bèo và dấu tích cư dân 7.000 năm tuổi

Làng chài Cái Bèo nằm trong một vùng vịnh có địa hình đặc biệt, phía sau là những dãy núi đá vôi cao, phía trước mở ra vùng nước tương đối kín gió với nguồn lợi thủy sản phong phú. Chính điều kiện tự nhiên này được xem là một trong những yếu tố quan trọng khiến con người lựa chọn khu vực làm nơi cư trú từ rất sớm.

Năm 1938, nữ khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani phát hiện di chỉ ngoài trời tại khu vực Vịnh Làng Chài, sau này được biết đến với tên gọi di chỉ Cái Bèo. Phát hiện này mở đầu cho quá trình nghiên cứu lâu dài về lịch sử cư trú của con người tại vùng biển Cát Bà.

Trong những đợt khảo sát và khai quật tiếp theo, các nhà khảo cổ Việt Nam đã phát hiện nhiều lớp văn hóa nằm chồng lên nhau, phản ánh những giai đoạn cư trú và phát triển khác nhau của cư dân tiền sử.

Theo các kết quả nghiên cứu được dẫn lại, lớp văn hóa cổ nhất tại Cái Bèo có niên đại khoảng 6.000–7.000 năm cách ngày nay, trong khi những lớp muộn hơn được xác định vào khoảng 4.000–4.500 năm trước.

Để hình dung rõ hơn về chiều dài lịch sử ấy, có thể đặt Cái Bèo bên cạnh một công trình nổi tiếng của nhân loại là kim tự tháp bậc thang Djoser ở Ai Cập. Công trình này được xây dựng vào khoảng thế kỷ XXVII trước Công nguyên, cách ngày nay gần 4.700 năm.

Như vậy, nếu xét mốc cổ nhất khoảng 7.000 năm, dấu tích cư trú tại Cái Bèo xuất hiện sớm hơn thời điểm xây dựng kim tự tháp Djoser khoảng 2.300 năm. Ngay cả khi lấy mốc thận trọng hơn là 6.000 năm, những dấu tích ấy vẫn có niên đại sớm hơn công trình nổi tiếng của Ai Cập khoảng 1.300 năm.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc những căn nhà nổi tại Cái Bèo ngày nay đã tồn tại suốt 7.000 năm. Giá trị lịch sử của địa danh nằm ở những lớp di chỉ khảo cổ, nơi lưu giữ bằng chứng về hoạt động cư trú của con người từ thời tiền sử.

Chính những phát hiện ấy khiến Cái Bèo được nhắc đến như một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng đối với quá trình nghiên cứu lịch sử cư dân biển Việt Nam, đặc biệt tại khu vực duyên hải Đông Bắc.

Nếu niên đại hàng nghìn năm tạo nên sự tò mò, thì những hiện vật được tìm thấy tại di chỉ Cái Bèo lại giúp các nhà nghiên cứu hình dung rõ hơn về đời sống của con người trong quá khứ.

Qua các đợt khai quật, giới khảo cổ đã phát hiện nhiều công cụ đá, rìu, bàn nghiền, chày, mảnh gốm, xương động vật và vỏ nhuyễn thể. Đặc biệt, sự xuất hiện của xương cá biển và những dấu tích liên quan đến khai thác thủy sản cho thấy cư dân cổ đã sớm biết tận dụng nguồn lợi từ vùng nước ven bờ.

Hàng nghìn năm trước, khi chưa có tàu thuyền hiện đại hay các phương tiện đánh bắt như ngày nay, con người đã tìm cách thích nghi với môi trường biển bằng những công cụ và phương thức sinh tồn phù hợp.

Những chiếc rìu đá, công cụ ghè đẽo và các vật dụng phục vụ chế biến thức ăn phản ánh một phần hoạt động lao động thường ngày, trong khi xương cá, vỏ sò và những di vật liên quan đến đánh bắt cho thấy biển đóng vai trò quan trọng đối với nguồn thức ăn của cư dân.

Không chỉ khai thác thủy sản, cư dân tiền sử tại Cái Bèo còn gắn với các hoạt động săn bắt, hái lượm và từng bước phát triển những phương thức sinh kế đa dạng hơn.

Đáng chú ý, các lớp văn hóa tại di chỉ còn phản ánh sự thay đổi trong kỹ thuật chế tác công cụ và đồ gốm. Ở những lớp cổ, nhiều sản phẩm gốm có thành dày, hình dáng đơn giản và được tạo tác thủ công. Trong khi đó, các lớp muộn hơn cho thấy kỹ thuật chế tác có những bước phát triển, với những sản phẩm hoàn thiện hơn.

Những thay đổi tưởng chừng nhỏ ấy lại mang ý nghĩa lớn đối với nghiên cứu khảo cổ, bởi chúng giúp nhận diện quá trình phát triển về kỹ thuật, sinh hoạt và tổ chức đời sống của cộng đồng cư dân qua các thời kỳ.

Theo các tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia được dẫn trong nghiên cứu về địa điểm này, văn hóa Cái Bèo được xem là một mắt xích quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển văn hóa Hạ Long.

Giá trị của di chỉ vì vậy không chỉ giới hạn trong phạm vi một ngôi làng, mà còn góp phần làm sáng tỏ quá trình con người thích nghi với môi trường biển, từ khai thác nguồn lợi ven bờ đến hình thành những cộng đồng có đời sống ngày càng gắn bó với biển cả.

Làng nổi giữa vịnh đá vôi, nơi biển vẫn là nguồn sống của cư dân

Trải qua hàng nghìn năm, cảnh quan và phương thức sinh sống của con người tại Cái Bèo đã có nhiều thay đổi, nhưng biển vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống của cộng đồng cư dân nơi đây.

Nếu những người tiền sử từng để lại công cụ đá, xương cá và vỏ nhuyễn thể trong các lớp đất cổ, thì người dân Cái Bèo ngày nay lại gắn bó với những căn nhà nổi, lồng bè nuôi hải sản và các chuyến thuyền qua lại giữa những dãy núi đá vôi.

Nhìn từ khu vực Bến Bèo, những cụm nhà nổi hiện lên giữa mặt nước, phía sau là những đảo đá vôi có hình dáng đa dạng. Khác với làng quê trên đất liền, nơi những con đường bê tông nối các ngôi nhà với nhau, tại Cái Bèo, thuyền là phương tiện di chuyển quen thuộc, còn mặt nước vừa là không gian sinh hoạt vừa là nơi lao động sản xuất.

Những căn nhà được bố trí trên các hệ thống nổi, xung quanh là các lồng bè nuôi cá và những phương tiện phục vụ nghề biển. Người dân có thể nuôi các loại thủy sản như cá song, cá hồng, cá dò và một số loài cá biển có giá trị kinh tế.

Theo những thông tin từng được báo chí Hải Phòng ghi nhận, khu vực Cái Bèo có thời điểm tập trung khoảng 300 hộ dân và hàng trăm lồng bè nuôi thủy sản. Tuy nhiên, quy mô dân cư và hoạt động nuôi trồng có thể thay đổi theo các chương trình quản lý, sắp xếp làng chài và bảo vệ môi trường vùng vịnh.

Đối với du khách, hành trình khám phá Cái Bèo thường bắt đầu từ Bến Bèo, nơi có các phương tiện đưa khách tham quan khu vực vịnh. Khi thuyền rời bến, khung cảnh những căn nhà nổi, lồng cá và các dãy núi đá vôi dần hiện ra, tạo nên một không gian khác biệt so với các điểm du lịch biển thông thường.

Từ trên thuyền, du khách có thể quan sát hoạt động nuôi thủy sản, những chiếc thuyền nhỏ di chuyển giữa các bè cá và cuộc sống thường ngày của người dân trên mặt nước. Một số chương trình tham quan còn kết hợp trải nghiệm tìm hiểu nghề nuôi cá lồng, lựa chọn hải sản hoặc khám phá các vùng nước lân cận, tùy theo điều kiện tổ chức và quy định tại địa phương.

Điều đáng chú ý là Cái Bèo không chỉ hấp dẫn bởi những căn nhà nổi hay cảnh quan núi đá vôi, mà còn bởi sự kết nối đặc biệt giữa quá khứ và hiện tại.

Hàng nghìn năm trước, con người lựa chọn vùng vịnh này làm nơi sinh sống nhờ địa hình kín gió và nguồn lợi tự nhiên phong phú. Ngày nay, những hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thủy sản vẫn tiếp tục gắn với vùng nước ấy, dù phương tiện và kỹ thuật đã thay đổi rất nhiều.

Sự tiếp nối đó khiến Cái Bèo mang dáng dấp của một không gian văn hóa biển sống động, nơi lịch sử không chỉ hiện diện qua những hiện vật khảo cổ mà còn được gợi nhắc trong nhịp sống của cư dân hiện đại.

Giữa quần đảo Cát Bà, làng chài Cái Bèo vì thế mang một giá trị đặc biệt. Không phải bởi những căn nhà nổi đã tồn tại suốt 7.000 năm, mà bởi vùng vịnh này lưu giữ dấu tích của những cộng đồng cư dân tiền sử từng gắn bó với biển từ rất sớm.

Từ những công cụ đá, mảnh gốm và xương cá nằm sâu trong lòng đất đến những lồng bè nuôi thủy sản nổi trên mặt nước hôm nay, Cái Bèo góp phần kể lại câu chuyện dài về mối quan hệ giữa con người và biển cả, đồng thời trở thành một địa danh đáng chú ý trên hành trình khám phá lịch sử, văn hóa và thiên nhiên vùng biển Hải Phòng.