Xi măng thoát đáy nhờ đầu tư công nhưng áp lực dư cung ngày càng lớn

Theo Hiệp hội Xi măng Việt Nam (VNCA), tiêu thụ nội địa quý I/2026 đạt hơn 18,4 triệu tấn, tăng gần 30% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu cũng đạt trên 10 triệu tấn, thu về khoảng 360 triệu USD. Động lực lớn đến từ đầu tư công tăng tốc và thị trường bất động sản dần phục hồi, giúp nhu cầu vật liệu xây dựng cải thiện đáng kể từ tháng 3 trở đi.

Sự phục hồi này lập tức phản ánh vào kết quả kinh doanh của nhiều doanh nghiệp xi măng sau giai đoạn lỗ kéo dài. Vicem Hà Tiên ghi nhận doanh thu quý I đạt 1.860 tỷ đồng, tăng hơn 17%, trong khi lợi nhuận sau thuế đạt gần 78 tỷ đồng, đảo chiều mạnh so với khoản lỗ hơn 9 tỷ đồng cùng kỳ năm ngoái. Doanh nghiệp hiện đang đẩy mạnh cung cấp cho hàng loạt dự án lớn phía Nam như sân bay Long Thành, nhà ga T3 Tân Sơn Nhất hay sân bay Cà Mau.

Không chỉ Vicem Hà Tiên, một số doanh nghiệp khác cũng bắt đầu thoát đáy. Vicem Bút Sơn lãi trở lại hơn 3 tỷ đồng sau khi từng lỗ gần 29 tỷ đồng cùng kỳ năm trước. Xi măng Quán Triều VVMI báo lãi hơn 1 tỷ đồng, trong khi Xi măng Vicem Bỉm Sơn dù chưa hết khó khăn nhưng mức lỗ đã giảm mạnh từ hơn 60 tỷ đồng xuống còn khoảng 10 tỷ đồng.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là đà phục hồi hiện không diễn ra đồng đều. Phần lớn doanh nghiệp chỉ ghi nhận mức lợi nhuận khá mỏng dù doanh thu cải thiện mạnh. Xi măng La Hiên tăng doanh thu hơn 22% nhưng lợi nhuận sau thuế chỉ đạt 2,34 tỷ đồng. Điều này cho thấy áp lực chi phí vẫn đang ăn mòn đáng kể biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Nguyên nhân lớn nhất nằm ở cấu trúc dư cung kéo dài nhiều năm của ngành xi măng. Hiện tổng công suất toàn ngành đã vượt 130 triệu tấn/năm, trong khi nhu cầu tiêu thụ nội địa chỉ quanh 75 triệu tấn. Khoảng 35-40 triệu tấn dư thừa mỗi năm phải phụ thuộc vào xuất khẩu để giải phóng công suất. Điều này khiến cạnh tranh giá bán giữa các doanh nghiệp ngày càng khốc liệt.

Áp lực càng lớn hơn khi nguồn cung tiếp tục mở rộng. Nhà máy Xi măng Hoàng Long Hòa Bình mới đây chính thức vận hành với công suất khoảng 2,3 triệu tấn/năm, bổ sung thêm nguồn cung vào thị trường vốn đã dư thừa. Trong bối cảnh cầu phục hồi chưa đủ mạnh, việc công suất tiếp tục tăng khiến các doanh nghiệp khó cải thiện đáng kể biên lợi nhuận dù sản lượng tiêu thụ tăng lên.

Cùng lúc, ngành xi măng đang chịu thêm áp lực lớn từ giá đầu vào. Theo các doanh nghiệp, giá than đã tăng khoảng 20-30% kể từ khi căng thẳng Trung Đông leo thang, kéo theo chi phí sản xuất clinker và xi măng tăng mạnh. Chỉ trong 4 tháng đầu năm, thị trường đã ghi nhận khoảng 4 đợt tăng giá xi măng nhằm bù đắp chi phí. Đại diện Vicem Hà Tiên cho biết doanh nghiệp đã thực hiện thành công hai lần tăng giá từ đầu năm 2026.

Dù vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn cách tiếp cận thận trọng thay vì đặt cược vào tăng trưởng nóng. Vicem Hoàng Mai đặt mục tiêu doanh thu năm 2026 giảm gần 4% nhưng lợi nhuận sau thuế vẫn tăng hơn 17%, phản ánh chiến lược ưu tiên hiệu quả và biên lợi nhuận thay vì chạy theo sản lượng. Doanh nghiệp này cũng quyết định không chia cổ tức để giữ lại nguồn lực ứng phó áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.

Điều này cho thấy ngành xi măng có thể đã bước qua giai đoạn khó khăn nhất, nhưng chưa bước vào một chu kỳ tăng trưởng thực sự mạnh. Trong bối cảnh dư cung vẫn lớn và chi phí đầu vào neo cao, cuộc chơi của ngành đang chuyển dần từ cạnh tranh sản lượng sang cạnh tranh sức chịu đựng tài chính, khả năng kiểm soát chi phí và năng lực giữ biên lợi nhuận. Đây cũng là lý do sự phân hóa giữa các doanh nghiệp xi măng có thể còn rõ nét hơn trong thời gian tới.