Hòn đảo đặc biệt ở Việt Nam: Có mốc cao độ 0 quốc gia và ngọn hải đăng phát sáng từ năm 1898

Giữa vùng biển Đồ Sơn, TP Hải Phòng, có một hòn đảo nhỏ mang trong mình những giá trị đặc biệt về địa lý, lịch sử và văn hóa. Nhìn từ trên cao, hòn đảo hiện ra với đường nét gợi hình trái tim, được bao phủ bởi thảm thực vật xanh mát và nằm tách biệt giữa vùng biển rộng lớn. Tuy nhiên, điều khiến nơi đây trở nên khác biệt không chỉ là cảnh quan thiên nhiên mà còn bởi sự hiện diện của mốc cao độ 0 quốc gia, điểm chuẩn có vai trò quan trọng trong hệ thống đo đạc độ cao của Việt Nam.

Đó là đảo Hòn Dấu, còn được gọi là đảo Dấu, nằm ngoài khơi bán đảo Đồ Sơn. Trên đảo có ngọn hải đăng được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, từng trải qua nhiều biến cố chiến tranh nhưng vẫn tiếp tục đảm nhận nhiệm vụ dẫn đường cho tàu thuyền ra vào vùng biển Hải Phòng.

Bên cạnh hai dấu ấn nổi bật về địa lý và hàng hải, Hòn Dấu còn lưu giữ đền Nam Hải Thần Vương, nơi gắn với đời sống tín ngưỡng của ngư dân vùng biển Đồ Sơn qua nhiều thế hệ. Sự kết hợp giữa thiên nhiên, những công trình lịch sử và không gian văn hóa tâm linh đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho hòn đảo nằm không xa đất liền này.

Hòn đảo hình trái tim giữa biển, nơi đặt mốc cao độ 0 quốc gia

Đảo Hòn Dấu nằm ở phía nam bán đảo Đồ Sơn, được bao quanh bởi vùng biển và những thảm cây xanh, tạo nên không gian tương đối biệt lập so với khu vực du lịch đông đúc trên đất liền. Từ bến tàu tại Đồ Sơn, du khách có thể tiếp cận đảo bằng đường biển trong khoảng 10 phút, tùy điều kiện thời tiết và phương tiện di chuyển.

Theo những hình ảnh được giới thiệu về Hòn Dấu, khi nhìn từ trên cao, đường nét của đảo gợi liên tưởng đến hình một trái tim nằm giữa mặt nước. Cảnh quan ấy càng trở nên nổi bật nhờ thảm thực vật bao phủ phần lớn diện tích, trong khi những dải bờ đá tự nhiên tạo nên ranh giới giữa đảo và biển.

Tên gọi Hòn Dấu cũng gắn với lịch sử hàng hải của khu vực. Theo cách giải thích được lưu truyền tại địa phương, hòn đảo từng là dấu mốc quan trọng trên hải đồ, giúp tàu thuyền nhận biết phương hướng khi ra vào cửa biển Hải Phòng. Ngoài tên gọi hiện nay, nơi đây còn được nhắc đến với những tên cũ như Song Ngư hoặc Cồn Dừa.

Tuy nhiên, giá trị đặc biệt nhất của Hòn Dấu nằm ở vai trò của hòn đảo đối với hệ thống đo đạc quốc gia. Đây là nơi đặt mốc cao độ 0 của hệ độ cao Việt Nam, được sử dụng làm cơ sở xác định độ cao của các điểm trên lãnh thổ trong hoạt động đo đạc, xây dựng và quy hoạch.

Trong lĩnh vực trắc địa, độ cao của một địa điểm không đơn thuần được xác định bằng khoảng cách từ vị trí đó đến mặt nước biển tại thời điểm quan sát, bởi mực nước biển luôn biến đổi theo thủy triều và nhiều yếu tố tự nhiên khác. Thay vào đó, hệ thống đo đạc cần một mặt chuẩn thống nhất để bảo đảm các số liệu độ cao có thể được sử dụng đồng bộ trên phạm vi rộng.

Theo thông tin lịch sử được giới thiệu, trước năm 1975, hệ thống đo đạc tại Việt Nam từng sử dụng các mốc chuẩn khác nhau ở Hòn Dấu và Mũi Nai, Hà Tiên. Sau khi đất nước thống nhất, hệ độ cao quốc gia được xác lập thống nhất theo chuẩn Hòn Dấu.

Chính vai trò ấy khiến hòn đảo nhỏ ngoài khơi Đồ Sơn có ý nghĩa vượt xa phạm vi một điểm tham quan, bởi tên gọi Hòn Dấu gắn với một trong những hệ quy chiếu quan trọng phục vụ hoạt động đo đạc và xây dựng trên cả nước.

Ngọn hải đăng phát sáng từ năm 1898, từng bị đánh sập trong chiến tranh

Nếu mốc cao độ 0 tạo nên dấu ấn địa lý đặc biệt, thì hải đăng Hòn Dấu lại là biểu tượng lịch sử và hàng hải nổi bật nhất trên đảo. Công trình được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, trong giai đoạn cảng Hải Phòng ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với hoạt động giao thương đường biển. Theo tư liệu lịch sử địa phương, hải đăng được khởi công năm 1884, hoàn thành năm 1896 và chính thức phát tín hiệu hàng hải vào tháng 6/1898.

Với vị trí nằm tại cửa ngõ vùng biển Hải Phòng, ngọn hải đăng đảm nhận nhiệm vụ cung cấp tín hiệu định hướng cho tàu thuyền hoạt động trên biển, đặc biệt khi di chuyển trong điều kiện tầm nhìn hạn chế hoặc vào ban đêm.

Theo thông tin được giới thiệu, đèn biển có độ cao khoảng 63,5m so với mực nước biển, với tầm chiếu sáng khoảng 40km. Công trình gồm khu nhà phục vụ hoạt động quản lý và tháp đèn, bên trong có hệ thống cầu thang dẫn lên khu vực đặt thiết bị chiếu sáng.

Không chỉ nổi bật bởi tuổi đời hơn một thế kỷ, hải đăng Hòn Dấu còn gắn với những năm tháng chiến tranh ác liệt. Do giữ vị trí quan trọng đối với hoạt động hàng hải tại cảng Hải Phòng, công trình từng trở thành mục tiêu đánh phá trong các cuộc chiến tranh.

Đặc biệt, trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc, đảo Hòn Dấu phải hứng chịu nhiều đợt không kích. Theo tư liệu được giới thiệu, khu vực đảo trải qua 116 trận ném bom và đến năm 1967, ngọn hải đăng bị đánh sập.

Sau đó, công trình được khôi phục, xây dựng lại để tiếp tục duy trì tín hiệu dẫn đường, trong khi những người làm nhiệm vụ trên đảo vẫn bám trụ nhằm bảo đảm hoạt động hàng hải.

Trải qua những biến động của lịch sử, hải đăng Hòn Dấu trở thành biểu tượng cho sự bền bỉ của lực lượng làm nhiệm vụ giữa biển khơi, đồng thời là một trong những công trình hàng hải lâu đời của Việt Nam.

Ngày nay, bên cạnh chức năng chuyên môn, khu vực hải đăng còn được nhiều du khách quan tâm khi khám phá Hòn Dấu. Theo các thông tin giới thiệu du lịch, cầu thang xoắn ốc bên trong tháp có khoảng 125 bậc, dẫn lên vị trí có thể quan sát không gian biển Đồ Sơn và thảm cây xanh trên đảo.

Tuy nhiên, việc tiếp cận tháp đèn hoặc các khu vực phục vụ vận hành hàng hải cần tuân thủ quy định của đơn vị quản lý, bởi đây vẫn là công trình có chức năng chuyên môn quan trọng.

Không chỉ sở hữu những giá trị đặc biệt về địa lý và lịch sử hàng hải, đảo Hòn Dấu còn là không gian văn hóa tâm linh gắn bó lâu đời với cộng đồng ngư dân Đồ Sơn.

Nằm cách khu vực bến tàu khoảng 100m, đền Nam Hải Thần Vương tọa lạc dưới những tán cây xanh, hướng ra biển và mang dáng vẻ cổ kính. Dù không phải công trình có quy mô đồ sộ, ngôi đền vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương, đặc biệt là những người gắn bó với nghề đánh bắt hải sản.

Theo truyền thuyết được lưu truyền, vào thời Trần, ngư dân từng phát hiện thi thể một vị võ tướng dạt vào đảo và tổ chức an táng. Sau đó, vị tướng được tin là nhiều lần hiển linh giúp người đi biển vượt qua sóng gió, vì vậy người dân lập đền thờ và tôn xưng là Nam Hải Thần Vương.

Câu chuyện tiếp tục gắn với những ghi chép và truyền tụng về việc vị thần được sắc phong, trở thành đối tượng thờ phụng trong đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân vùng biển Đồ Sơn. Dù mang màu sắc huyền tích, những câu chuyện ấy phản ánh niềm tin và ước vọng về sự bình an của những người thường xuyên phải đối mặt với sóng gió ngoài khơi.

Ngôi đền được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh, gồm ba gian tiền tế và hai gian hậu cung, bên trong lưu giữ những hiện vật mang dấu ấn văn hóa truyền thống. Đáng chú ý là các đồ thờ gắn với hình ảnh nghề biển như cần câu và giỏ đựng, thể hiện sự gần gũi giữa tín ngưỡng và đời sống lao động của ngư dân.

Hằng năm, từ ngày 8 đến 10 tháng Hai âm lịch, lễ hội Nam Hải Thần Vương được tổ chức nhằm tưởng nhớ vị thần được thờ phụng, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, những chuyến ra khơi thuận lợi và cuộc sống bình an.

Trong những ngày lễ hội, không gian Hòn Dấu trở nên nhộn nhịp hơn khi người dân và du khách đến dâng hương, tìm hiểu các phong tục truyền thống, qua đó cảm nhận rõ hơn đời sống văn hóa của cư dân vùng biển Hải Phòng.

Bên cạnh đền thờ và ngọn hải đăng, cảnh quan tự nhiên cũng là yếu tố góp phần làm nên sức hút của hòn đảo. Những khoảng rừng xanh, lối đi dưới tán cây và bờ đá ven biển tạo nên không gian khác biệt so với các bãi tắm đông khách trên bán đảo Đồ Sơn.

Với những giá trị nổi bật về cảnh quan, lịch sử và văn hóa, ngày 22/1/2009, Hòn Dấu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích và Danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.

Giữa nhịp phát triển của đô thị cảng Hải Phòng, đảo Hòn Dấu vẫn giữ được những dấu ấn riêng của một vùng đất gắn với biển cả. Từ hình dáng tựa trái tim nhìn từ trên cao, mốc cao độ 0 quốc gia đến ngọn hải đăng phát sáng từ cuối thế kỷ XIX và ngôi đền linh thiêng trong đời sống ngư dân, tất cả đã tạo nên một điểm đến có chiều sâu lịch sử, văn hóa và địa lý hiếm gặp.

Không chỉ là nơi để ngắm cảnh, Hòn Dấu còn giúp du khách hiểu thêm về lịch sử hàng hải, hệ thống đo đạc quốc gia và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ tại vùng biển Đồ Sơn.